پيک شعر و ادبيات
جای پای عشق ... (38)
چون نسيم سبز ،
از ميان کوه ها و دشت ها ،
گذر کنيم .
تا هميشه های عشق ...
تا بماند از عبور ما به يادگار ،
جای پای عشق ....
زير نظر پيرايه يغمايی
pirayeh_163@yahoo.com
همان دون كيشوت كافى بود...
ديدارى با محمد قاضى
مثل بذر،
من واژه هايم را
روى زمين افشانده ام
يكى در خاك ادوسا
يكى در استامبول
و آن ديگرى در پراگ
ميهن محبوب من،
تمام زمين است
و به هنگامى كه
نوبت من در رسد،
بر گورم
تمام زمين را بكاريد
«ناظم حكمت»
محمد قاضى- مردى كه با ترجمه فرياد كشيد- در
از ابتداى نوجوانى زبان فرانسه را در مهاباد نزد شخصى به نام «گيو» كه از كردان عراق بود، آموخت. در سال ۱۳۰۸ به تهران آمد و در ۱۳۱۵ از دارالفنون در رشته ادبى ديپلم گرفت. در مهرماه ۱۳۲۰ به استخدام وزارت دارايى درآمد. قاضى از سال ۱۳۲۸به كار ترجمه پرداخت كه آن را تا آخرين روزهاى زندگى بدون وقفه ادامه داد.
در ۱۳۵۴ به سرطان حنجره و از دست دادن تارهاى صوتى دچار شد و زير تيغ جراحى قرار گرفت، اما هرگز يأس و افسردگى را به خود نپذيرفت و زبان طنز خود را فراموش نكرد چنان كه بعد از عمل جراحى اين رباعى طنز آميز را درباره خود سرود:
قاضى كه به راه ترجمه، جوكى شد
از بس كه نوشت، چون قلم دوكى شد
ديديم كه عاقبت به دست جراح
تبديل به يك عروسك كوكى شد
در همين زمينه نقل قولى داريم از «جعفرى» ، مؤسس انتشارات امير كبير كه در خاطراتش مى نويسد: قاضى روحيه شادش را تا آخر عمر حفظ كرد. يادم مى آيد وقتى «زورباى يونانى» در تهران به نمايش در آمد، رقص «آنتونى كويين» هنرپيشه معروف سينما در اين فيلم خيلى بحث برانگيز شده بود، هنگامى كه قاضى زورباى يونانى را ترجمه مى كرد، شبى در يك مهمانى كه چند نفر از نويسندگان و ناشران جمع بودند، او در عالم ناراحتى از جراحى حنجره، هوس كرد رل زوربا را بازى كند و بلند شد و با آهنگ زوربا يك رقص تمام عيار، درست مانند آنتونى كويين اجرا كرد و در حالى كه همه ما مبهوت اين رقص زيبا شده بوديم گفت: «من زورباى ايرانم!»
محمد قاضى سر انجام پس از گذراندن يك زندگى پربار، در سحرگاه چهارشنبه
محمد قاضى همواره در فضاهاى خفقان آورى فعال بود كه هر كتابى را نمى شد ترجمه كردو هر چيزى را نمى شد نوشت و هر واژه اى را نمى شد به كار برد، اما او با توجه به اعتبار عظيم «انسان» كتاب را با روشن بينى و هدفمندى ويژه خود گزينش مى نمود. چنانكه وقتى «خوزوئه دوكاسترو» نويسنده «آدم ها و خرچنگ ها» از او پرسيد كه «انگيزه شما براى ترجمه اين كتاب چه بوده است؟» ، پاسخ مى داد كه:
«... ما نمى توانيم از بدبختى ها و بى عدالتى هاى رايج در ايران مستقيما ً سخن بگوييم، چون سر و كارمان با ساواك و با زندان و زجر و شكنجه خواهد بود. ولى اگر نويسنده اى- مثلا ً شما- دردها و بدبختى هاى مردم ستم كش كشورش را در كتابى عرضه كرده باشد و ما حس كنيم كه آنچه بر سر مردم كشور شما مى ايد، عيناً يا تقريبا ً همان است كه در آن كتاب تشريح و توصيف شده است، به ترجمه آن مى پردازيم تا تسكينى به درد دل خود بدهيم و اگر مورد اعتراض و تعقيب دستگاه سانسور هم قرار گرفتيم، مى گوييم اينها مربوط به فلان كشور است و ربطى به كشور ما ندارد... به عبارت ديگر، ما در پناه شما حرف هاى خودمان را مى زنيم.» (سرگذشت ترجمه هاى من/۳۴۵)
محمد قاضى بى ترديد يكى از شريف ترين مترجمانى بود كه همواره به متن اصلى وفادار مى ماند و هم اكنون هم آنچه با نام او به صحنه ترجمه رسيده، بى گمان از اعتبار شايسته اى برخوردار است. روانش شاد و يادش جاودانه باد!
و بدين سان
زندگى تو
در اين زمين
پايان يافت
كه آن همه
آتش
و عشق
و تاكش را ستودى!
«پابلو نرودا»
تنها صداست که می ماند ...
گرامافون از زمان اختراع
(سال 1877م) که با نام «فونوگراف» به بازار آمد، تا سر در آوردنش از ايران و رواج آن، سه دوره ی مشخص را طی کرد.دوره ی اول دوره ای که مربوط به اواخر عهد ناصری است که در اين دوران، آن را دستگاه
«حافظ الصوت» و يا «حبس الصوت» می گفتند. در اين دوره، صدای ساز و آواز افرادی چون «برادران فراهانی»، «سماع حضور» و «نايبالدوله» ضبط و شنيده شد.دوره ی دوم از سال 1323 قمری
– يعنی دوران حکومت «مظفرالدين شاه قاجار» است که شرکتی بهنام «شرکت گرامافون و ماشين تحرير، با مسوليت محدود» در ايران شروع به کار کرد که مديريتش را شخص
ی بهنام «ماکسيم پيک» بهعهده داشت.«ماکسيم پيک» که از قرار معلوم با زير و بم ساختار حکومت، و هنجارها
ی جامعه ی ايران آشنا بود، در نخستين قدم پنج صفحه از صداي شاه و وزيران طراز اول و افراد دربار ضبط کرد که از آنها سه صفحه صدای مظفرالدينشاه/اتابک اعظم/ و صدای وزير امور خارجه) باقی مانده است.دوران سوم مربوط به عهد پهلوی اول می شود که ديگرضبط موسيق
ی بر روی صفحات و به شکل دو روی صفحه شروع شد و به شدت رايج گرديد.در مورد تاريخچه ی گرامافون به ايران روانشاد «جعفر شهری» در جلد سوم کتاب «تهران قديم» آورده است که:
گرامافون از زمان مظفرالدينشاه به ايران راه پيدا کرد، و اول صدايی که در گرامافون ضبط و شنيده شده، صدا
ی «مظفرالدينشاه قاجار» بود. اولين دستگاه گرامافونی هم که به ايران آوردند، جلوی قهوهخانهای در شرق ميدان «شمسالعماره» بهصدا درآمد. غرض از انتخاب آن محل يکی اين که مرکز شهر بود و همه جور آدم از آنجا تردد میکرد، و ديگر اينکه مقابل در «ارگ دولتی» و «شمس العماره» بود که محل رفت و آمد وزرا و بزرگان و رجال به حساب می آمد و می خواستند که صدای آن را شنيده و به صرافت خريد آن بيافتند. مهندسی هم از طرف کمپانی سازنده ی گرامافون پای دستگاه ايستاده بود و کارش اين بود که سوزن روی صفحه بگذارد و بردارد، يا اينکه سوزن و صفحه را عوض کند و با ادا و اطوار مردم را بهسوی خود بکشد.»جعفر شهری ادامه می دهد که:
« اما طولی نکشيد که صدای گرامافون باعث سروصدا و بلواها شد. اجامر توسط مخالفان برآشفتند و آنرا همان دجال گمان آوردند که از هر مو
ی بدن خرش يک صدا درمیآيد و مردم را بهسوی خود کشيده و به جهنم میبرد. اما اين معارضه نتوانست چندان دوام بياورد و شوق مردم، بر منع چربيد، دستگاه به کار افتاد، خاصه که صدای آوازخوانها هم کم کم شروع شد که از آن بهگوش برسد.در اين وقت کمپان
ی مصلحت ديد دستگاه را به قهوهچی هديه کند. پس به مهندس خود دستور داد تا طرز کار آن يعنی از سوزن عوض کردن و کوک کردن و تعويض صفحه را به قهوهچی بياموزد، تا قهوه چی هم به ديگران ياد بدهد اما تا زمانی که آقا مهندس «=دجال» بالا سر دستگاه بود، از آن «خر» صدايی بلند ميشد و همين که به دست قهوهچی و اين و آن افتاد، دستگاه هم نامنظم و بدکار شد. گاهی صداي آن «زيل» (زير) و تند، مثل صدای سوت سوتک خيمهشببازی بود و زمانی کند و صدايی مانند گاو از آن بيرون می آمد که ادای هر کلمهاش لحظهها طول میکشيد.گرامافون سازی يعنی تعمير گرامافون را هم اول ساعتسازها که با دنده و پيچ و فنر سر و کار داشتند، اختيار نمودند. اما کمکم به ديگران رسيد و حتا تعميرکاران چرخ خياط
ی نيز در سطح اينکه فقط بتوانند آنرا روغنکاری نمايند و بعضی قسمتهايش را باز و بسته و شکستگی فنرش را وصله کنند، بهآن دست يازيدند.»با استقبال مردم از گرامافون، و با علاقها
ی که براي شنيدن صدا حتا اين صدای ناموزون و ناميزان نشان دادند، کمپانی در صدد وارد کردن دستگاههای بهتر و پيشرفتهتر برآمد، تا آنجا که توانست گرامافون «هيز ماسترز ويس» [His Masters Voice] و يا آنچنان که مردم کوچه و بازار میناميدند «سگنشان» را در دو نوع بوقی و کيفی، وارد بازار کند.هم زمان با ورود اين گرامافونها
ی جديد تصنيفهای تازه هم ساخته شد و مردم برای اولين بار صدای آوازهخوانهايی را که تا آن زمان فقط نامی از آنها بهگوششان خورده بود، از گرامافون شنيدند.در اين دوره دو تصنيف بيشترين ياد را در حافظهها از آن خود کرد. يک
ی تصنيف «در ملک ايران» بود به اين روايت:در ملک ايران
/وين مهد شيران/تا چند و تا کی/ افتان و خيزان/داد از جهالت ای خدا/که قدر خود ندانيم/ در زندگانی/ چرا شبيه مردگانيمو ديگری تصنيف «عروس گل»، بود با اين روايت:
عروس گل از باد صبا
/شده در چمن چهرهگشا/الا ای صنم بهر خدا/ز پيچه زدن حذر کن/ديده کسی هرگز بود شمس و قمر در حجاب؟/ديده کسی هرگز بود قرص قمر در نقاب؟/ الا ای صنم بهر خدا،/ ز پيچه زدن حذر کناشعار هر دو تصنيف از سرودهها
ی «ملکالشعراي بهار» بود که در آن زمان نزد مردم و اهل ادب شهرت و اعتباری خاص داشت. خواننده قمرالملوک وزيری بود و صفحه ی توسط کمپانی «پوليفون» توليد شده و به بازار آمده بود. نمايندگی کمپانی صفحه پرکنی «پوليفون» را هم در ايران را شخصی بهنام «عزرا ميرحکاک» بر عهده داشت.دکتر«هدايت نيرسينا» در خاطرات خود در فصل نامه ی ره آورد شماره ی 9، از «ملکالشعراي بهار» مينويسد:
«شور
نماينده ی اين شرکت در ايران «موس
ی ارسطو زاده» شخصی شايسته، مؤدب، خونگرم و مدبر بود و در ميان نمايندگان آواز و ساز و سخن محبوبيتی بهدست آورد، و چون شهرت و درخشندگی «بهار» در عالم سياست، فرهنگ، و همچنين مقام ترانهسرايی يا به اصطلاح آنروزها، تصنيفسازی او سراسر ايران را فرا گرفته بود، و با توجه به اينکه در سرمايهگذاری و مصرف پول کافی، دستش نمیلرزيد، پيش از آنکه نماينده ی کمپانی انگليسی «هيز مسترز ويس» [محمود ايمن]، و نماينده ی شرکت «پدافون» [آقاي مبين]، محضر «بهار» را دريابند، به او مراجعه کرد، و بنابر آنچه که خصوصی با نويسنده ی اين مقال در ميان نهاد، مبلغ چهار هزار تومان پول آن زمان، يعنی چهارصد برابر مبلغی که ديگران در برابر يک ترانه میپرداختند، بهعنوان پيشپرداخت به او تقديم داشت. در صورتیکه کمپانیهای ديگر، هرگز تن به ادای چنين پولها به برترين هنرمندان هم نمیدادند.باری ... معلوم نشد آقا
ی «ارسطو زاده» پس از اين پيشپرداخت، با اين شرط که «بهار» تصنيفهای تازه هم برای او بسرايد، چه مبلغ ديگری به سراينده ی تصنيف «مرغ سحر» پرداخت نمود، و بهموجب قراردادی، حقوق کليه تصنيفهای سروده شده توسط «بهار» را برای ضبط و پخش مجدد، از آن خود در کمپانی «کلمبيا» کرد.او اعلان
ی بلند بالا هم بر ديوار محل ضبط، نصب کرد بدين مضمون که: «کمپانی کلمبيا بهترين صفحات را عرضه و تقديم میدارد، مخصوصا افتخار آن دارد که اين صفحات به اشعار اديب و شاعر بزرگ معاصر جناب ملکالشعرای بهار مزين است.» اين تبليغ هم البته تاثير بسيار داشت. يکی از استادان نوازش تار «يحيی زرپنجه» آهنگهايی به آقای «ملک» عرضه داشت که برابر آنها ترانههايی برای اين شرکت بسرايد.»در مورد تاريخچه ی ضبط صدای خوانندگان ايرانی بر روی صفحه ی موسيقی، صفحه هايی وجود دارند که مربوط به قبل از توليد صفحه ی موسيق
ی در ايران میشود. اين صفحهها غالبا در هند يا سوريه و لبنان ضبط و تکثير شده است. برای اين کار خواننده ناگزير بوده که به همراه اعضاي ارکستر و نوازندگان رنج سفر تا آن کشور به جان خود هموار کند تا بتواند صدای خود را جاودانه نمايد.که البته اين سفرهای گروهی خالی از خاطره های تلخ و شيرين هم نبوده است . در اين زمينه جواد بديع زاده در کتاب «مردان موسيقي سنتي و نوين ايران» تاليف «حبيبالله نصير
یفر» خاطره ای را نقل می کند که شنيدنش خالی از لطف نيست:« هنرمندان برا
ی پر کردن صفحه و ضبط آهنگهای ملی ايران، بايد زحمات و مشقات فراوانی را متحمل میشدند. از جمله در اولين سفری که بهدعوت کمپانی «سودوا» به همراه «صبا»، عازم «حلب» و «بيروت» شديم. بعد از اقامت کوتاهی در بغداد، با يک ماشين که راننده ی آن مرد عربی بود، بهطرف «شام»، حرکت کرديم. برای رسيدن به اين مقصد میبايست از «صحرای شام» عبور کنيم. در اين راه تا رسيدن به مقصد هيچ آبادی و يا شهری قرار نداشت. راننده ی عرب، که بهنظر میرسيد از صحرا و وضع آن بیاطلاع است، تا نزديک غروب در حدود ده دوازده ساعت در صحرای شام راند، تا نزديک غروب که در محلی از صحرا قرار گرفتيم که نه راه پس داشتيم و نه راه پيش. گمشدن در صحرايی که مثل دريا و اقيانوسی بی کرانه بود، حکم مرگ را داشت. راننده ی عرب راه اصلی و جاده را بهعلت بیاطلاعی گم کرده بود و برای ما بیاطلاعی او مساوی با مرگ بود. در وسط صحرا جنبنده ای پيدا نمیشد جز خار مغيلان، که غذای شتران است.من و «صبا» و ديگر همراهان مدت چهار شبانه روز در آن محل نامشخص، ويلان و سرگردان، منتظر رسيدن مرگ بوديم. ول
ی بخت ياری کرد و بالاخره در چهارمين روز از سرگردانی، در حدود ساعت دوازده شب، «صبا» که از ماها با هوشتر بود گفت: «صدای حرکت ماشينی را میشنوم.» و در همان لحظه، روزنه ی کوچکی از اميد، به گوشه ی چشم ما باز شد و کمی بعد، از افق نوری دميد و روشنايی تمام صحرا را مثل روز روشن کرد و در فاصلهای دور از ما ايستاد. ما خود را بهسرعت به ماشين بزرگی که مثل ماشينهای بزرگ دو طبقهای که فعلا در تهران در جريان است، رسانديم و بعد از لحظاتی ابتدا راننده ی آن، و بعد تمام مسافرين از آن ماشين بزرگ پياده شدند که ببينند اين بختبرگشته های گمگشته راه، از چه قماشی هستند که «صبا»ی مرگ بهچشم ديده و بهجان آمده، وسط صحرای شام، ويولون را برداشت و در مايه ی «سهگاه» درآمدی کرد و من نيز حال گم شده ی خود را باز يافتم و در همان مايه و در همان حال زدم زير آواز و خواندن اين غزل که:من کز وطن سفر نگزيدم به عمر خويش
در عشق ديدن تو هواهخواه غربتم
حافظ به پيش چشم تو خواهد سپرد جان
در اين خيالم ار بدهد عمر مهلتم
آنگاه همگ
ی سوار اتوبوس صحرايی شديم. من کنار صبا نشستم. پرسيدم: اين چهارمضرابی که وسط صحرا زدی، فی البداهه زدی يا سابقه داشت؟». گفت: «مختصری در مغزم بود و چندان بیسابقه نبود.» گفتم: «چهارمضراب خوبی بود، يادداشت کن تا از خاطرت محو نشود تا بهموقع خود ضبط کنيم.» گفت: «اين چهارمضراب را من «زنگ شتر» نام گذاشتم و بلاقاصله توی اتوبوس، قوطی سيگار خود را درآورد و روی قوطی سيگار چهارمضراب را نوشت. و اين همان «زنگ شتر»ی است که صبا در صفحات کمپانی «سودوا» آن را ضبط کرده و روی صفحه نوشت: بهياد غزاله. (غزاله نام دختر صبا است) و اکنون پس از سالها اين چهارمضراب به چند رقم با ارکسترهای گوناگون ضبط شده و در واقع تمرين نوازندگان سازهاست.
در ايران، چهار کمپان
ی عمده و معروف، بازار ضبط و توليد صفحات موسيقی را در اين دوران بهعهده داشتند.«کمپانی پوليفون» (با مديريت عزرا اميرحکاک)، که از همکاری هنرمندانی چون «امير جاهد»، «مرتضی و موسی نیداوود» به عنوان آهنگساز، و «ملکالشعراي بهار» و کمی بعدتر «پژمان بختياری» در مقام ترانهسرا، و خوانندگانی چون «قمرالملوک وزيری» و «ملوک ضرابی» برخوردار بود. از ابتکارات کمپانی «پوليفون» يکی هم اين بود که اشعار ترانههای ضبط و اجرا شده را در دفتری طبع می نمود و همزمان با به بازار آمدن صفحه منتشر میکرد. صفحه ی «مرغ سحر» از معروفترين صفحات توليدی اين کمپانی است.
2 –
«کمپانی کلمبيا» (با مديريت برادران ارسطوزاده) که قراردادی انحصاری با «ملکالشعرای بهار» براي سرودن ترانه داشت، و از صدای زنگدار و خوش طنين «جمال صفوی» خواننده ی با استعداد بهره میگرفت. نام اين خواننده در صفحاتی که «کمپانی کلمبيا» منتشر کرده (ج ـ ص) نوشته شده است.3-
«کمپانی پدافون» (با مديريت آقای مبين) که از همکاری «کلنل علينقی وزيری» و «موسی معروفی» بهعنوان آهنگساز، و «حسين گلگلاب» (استاد رشته ی جغرافيا و گياهشناسی و علوم طبيعی و سرايند ی سرود معروف ای ايران ای مرز پرگهر) و خوانندگانی چون «روحانگيز» برخوردار بود.و چهارم هم کمپانی انگليس
ی «هيز مسترز ويس» (با مديريت موسی بنايی و محمود ايمن) که مهمترين نام و رقيب سه کمپانی ديگر بود و سابقه ی بيشتری هم داشت. اين کمپانی هم دستگاه گرامافون را توليد و وارد میکرد، و هم صفحههای موسيقی را در شکلی گستردهتر به بازار میفرستاد. صفحه و گرامافون «هيز مسترز ويس»، به «سگ نشان» معروف بود. اين کمپانی در زمان فعاليت خود صفحههای ارزشمندی از نامداران ساز و آواز، همچون «اقبال آذر»، (اقبالالسطان)، «درويش خان»، «اديب خوانساری»، «قمرالملوک وزيری»، «تاج اصفهانی»، «سليمخان»، «پروانه»، «مرتضی نیداوود»، «حاج علیاکبر خان»، «عبدالحسين خان شهنازی»، و نغمه خوانهايی چون «جواد بديعزاده»، «نير اعظم رومی»، «ملوک ضرابی»، «خانم گلريز»(آسيه خانم)، «ملوک پروين»، «ايرانالدوله (ايران خانم) و نوازندگان مشهوری چون «حسن رادمرد» (پيانو)، «مصطفی نوريانی» (ويلون)، «يحيی زرپنجه» و «علی صالحی» (تار)، و شاعرانی چون «ملکالشعرای بهار» و «عارف قزوينی» را تهيه کرد و بهبازار فرستاد.البته امروزه اين صفحه ها ناياب است و شايد به ندرت بتوان آنها را در گنجينه هايی هنری که در حفظ و حمايت اهل ذوق است، يافت و بايد يادآور شد که بسياری از اين صفحات نيز در همان دوره خودش نابود شد که برای نمونه می توان از صفحات خواننده ای به نام «پروانه» (مادر روانشاد خاطره پروانه) نام برد. جعفر شهری در مورد اين خواننده می نويسد:
« پروانه» آوازه خوانی همدوره ی آوازه خوانان اوايل پهلوی بود که در جوانی به مرض سل مبتلا گشت و علاقه مندانش را داغدار نمود. او در لحن و صدا بس دلنشين بود که اگر اجل زودرس گريبانش را نگرفته بود، شايد آثارش ابدی می شد. دو اسف: يکی مرگ نابهنگام وی و ديگر از ميان رفتن صفحاتش که متعصبين پس از مرگش خوابی جعل و منتشر کردند مبنی بر اين که آوازه خوان های زن را به خواب ديده اند که همه در روز محشر جمع شده و التماس می کنند که صفحه های ما را نابود کنيد برای اينکه هر زمان صدايمان از صفحه پخش می شود، سيخی از آهن به گلوی ما فرو می کنند و در آن ميان «پروانه» از همه بيشتر التماس می کند. اين بود که اگر چه ديگران به اين شايعه اعتنايی نکردند اما کس و کار پروانه به جمع آوری صفحات و نابودی آنها پرداختند.»
پروانه و خاطره پروانه
پروانه (مادر خاطره پروانه)