و اين بار ميهمان « سهيل قاسمی» و عاشقانه ی متفاوت او هستيم، چرا که دريغ مان می آيد در  احساس زلال او شرکتی نداشته باشيم. احساسی که از يک ترانک فولکلوريک ساده آغاز می شود، اما دست خواننده را می گيرد و به ادامه ای ديگری می برد :

يه توپ دارم قل قليه/سرخ و سفيد و آبيه/ ....../ ....../ من اين توپ و نداشتم/ بذار بگم چی داشتم ...

با جمله ی« بذار بگم چی داشتم»، خط شعر عوض می شود، سادگی های معصومانه را پشت سر می گذارد، از پيچ و خم های عاشقانه عبور می کند، حسرت زدگی ها را به تماشا می نشيند و سرانجام در جهان پوشالی بدون عشق سقوط می کند.

اما،  تو رنگم زدی/ چه ساده سنگم زدی/ ..../ .... رفتی و من غم شدم/ خيلی بودم، کم شدم

هندسه ی ساده و معصومانه ی شعر و ايجازی که با کوتاه ترين جمله ها در آن نشسته،چشمگير و قابل درنگ است؛ راوی فقط با اشاره ی کوتاهی به کلمات «بيستون» و «تيشه»  و همان داستان اسطوره ای، دست خواننده را می گيرد و نقش عشق و نقش «فرهاد» ی خود را از زاويه ای بسيار متفاوت، به او نشان می دهد:

تو از سفر رسيدی/ نقاشيمو کشيدی:/ يه بيشه نور و شيشه/ يه بيستون، يه تيشه/ يه من، يه تو، يه نيمکت / .......

و نيز به دام افتادن ها هم، با واژگان ديگر و به شکل ديگری خود را عرضه می کنند:

يه تيکه نون، يه قلّاب/ يه ماهيگير، يه مرداب

پايان شعر بازگشت دوباره ای به دنيای کودکی است، اما دنيايی که ديگر ويران شده، سادگی های کودکانه در آن رنگ باخته و توپ قل قلی سبز و سرخ و تو خالی، نمادی جز بر توخالی بودن عشق و توخالی بودن کسی که عشق را به بازی گرفته ، نيست :

برای بی خيالی/ به جای تو،  توخالی/ بابام به من عيدی داد/ يه توپ قل قلی داد ...

و اينک شعر را هم زمزمه می کنيم که خود گوياترين است:

يه توپ دارم قل قليه

سرخ و سفيد و آبيه

می زنم زمين، هوا می ره

نمی دونی تا کجا می ره

من اين توپ و نداشتم

بذار بگم چی داشتم:

يه پشت بوم، يه مهتاب

صدای پای سهراب

يه قاب عکس خالی

يه چهره ی خيالی

 يه دست مداد رنگی

طرحی واسه ی قشنگی

يه قلب صاف و ساده

دلی به کس نداده

صدای پای عابر

کيه؟ کيه؟ مسافر

تو از سفر رسيدی

نقاشيمو کشيدی:

يه بيشه نور و شيشه

يه بيستون، يه تيشه

يه من، يه تو، يه نيمکت

يه خط به قد عادت

يه تيکه نون، يه قلّاب

يه ماهيگير، يه مرداب

از آب دل بريدم

تو تور ِ  تو پريدم

اما،  تو رنگم زدی ...

چه ساده سنگم زدی

نقاشيمون تموم شد

سفيديا حروم شد

تو کوله بارو بستی

هر چی که بود شکستی

رفتی و من غم شدم

خيلی بودم، کم شدم

ديدن همه، غم دارم

انگار يه چيز کم دارم

برای بی خيالی

به جای تو،  توخالی

بابام به من عيدی داد

يه توپ قل قلی داد ...

 ****

                                                       ليلاج که بود؟ ...      

نام «ليلاج» با قمار پيوندی ناگسستنی دارد و از اين رو قمار بازان ماهر و کهنه کار را «ليلاج» می گويند. و اکنون بدانيم که ليلاج که بود که دانستنش خالی از لطف نيست:

نام اصلی او آنچنان که در تاريخ ها و فرهنگ ها ضبط شده، « ابوالفرج محمدبن عبدالله» معروف به «لجلاج» است که دراواخرقرن چهارم واوایل قرن پنجم هجری می زیست ودربازیهای «شطرنج» و «نرد» و «سه قاپ» استاد مسلم بود.

پدرش «صقة بن داهر» ازحکمای هند واز ندیمان خلفای بنی عباس بود که به آنان آیین جهانداری و رموز کشور داری می آموخت. چون حکیمی وارسته بود مال ومنالی نیاندوخت و پس از مرگش جز چند جلد کتاب از خود چیزی باقی نگذاشت. ( به روايتی می گویند پدرش واضع شطرنج بود.)

بعد از مرگ پدر، ليلاج سرپرست خانواده شد. اما چون نه هنری می دانست و نه ثروتی به ميراث برده بود به ناگزير از همان کودکی دوستان خود را که دينار و درهمی داشتند، به قمار تشويق می کرد و از آنها می برد.

اتفاقا ً سرهنگی در همسایگی آنها سکونت داشت که چون ليلاج را در قمار بازی مستعد يافت، تمامی فوت و فن ها و نیزنگهای قمار را به وی آموخت و ليلاج در جوانی چنان به دقایق و حقه بازیهای قمار دست یافت که حتا نکته ی کوچکی از نیرنگ های «طاس» و «برگ» و «سه قاپ» بر او پوشیده نماند و به جايی رسيد که نرد و شطرنج را آنچنان ماهرانه بازی می کرد که کسی را دل و جرأت نبود تا با وی به مصاف بنشيند و اين مسأله از چشم شاعران ادب فارسی نيز پنهان نمانده، برای نمونه:

همچو فرزين كژرو است و رخ سيه بر نطع شاه

آنكه تلقين مي‌كند شطرنج مر لجلاج را(مولوی)

من سخن راست نوشتم تو اگر راست بخوانی

جرم لجلاج نباشد چون تو شطرنج ندانی(سعدی)

 
فارد عرصه تو باشي و به اقبال بری

نرد دولت كه حريف ار همه باشد ليلاج( محتشم کاشی)

ردای شید قناعت بدوش دارم لیک

زنم به نرد طعمه تخته بر سرليلاج (ظهوری)

اگر كه سالك عشقي به پير دير گرای

كه گفته‌اند قمار نخست با ليلاج(شهريار)

روايت است که ليلاج در بازی نرد آنچنان ماهر بود که چون طاس می انداخت، آنچه می خواست می آمد. اما برای آنکه حريف را تحريک نمايد تا آنچه از نقدينه و دارايی دارد، رو کند، در آغاز چند دست به او می باخت.و پس از آن طاس را مساعد می ريخت و آن بیچاره را در ششدر بدبختی می انداخت. در بازی «سه قاپ» که آن را به هوا می اندازند، تا در وسط سفره بنشیند سه اسب را «نقش» و دو خر و یک اسب را اصطلاحاً «سه پلشت» می گویند، ليلاج همیشه نقش می آورد زیرا قاپ ها در میان انگشتانش چون مومی بودند که به شکل دلخواه به روی سفره می نشستند. در بازی «ورق گنجفه» هزار حقه و نیرنگ بلد بود و پنجاه و دو برگ بازی را از پشت می شناخت. بعلاوه در قیافه شناسی به قدری استاد بود که از لب و دهان و اعوجاج صورت و طرز نگاه و کیفیت توپ زدن حریف تشخیص می داد که دست پر دارد یا توپ خالی (بلوف) می زند.

ليلاج با این خصوصیات درجوانی از شیراز به همدان آمد و آوازه شهرتش قماربازان کهنه کار همدان و سایر بلاد غرب ایران را به سوی خود جلب کرد. و او با مهارتی که در اين فن داشت در اندک مدتی همه ی آنها را به خاک سياه نشانيد تا جايی که حتا عده ای از آنها زن و فرزند خود را هم به او باختند و از شدت پشيمانی خودکشی کردند. ديری نگذشت که تعدادی ازسرشناسان از جمله قاضی همدان که ليلاج فرزندانش را از راه به در برده بود، کمر به قتلش بستند و او را به اتهام جنايتی به زندان انداختند.

 دراین زمان  شمس الدوله دیلمی در همدان و اصفهان سلطنت می کرد و شیخ الرییس ابوعلی سینا در دربارش سمت وزارت داشت. ليلاج از ابوعلی سینا ياری طلبيد و به او متعهد شد که دیگر قمار نکند. ابن سينا  تنها کاری که توانست بکند این بود که او را از کشته شدن نجات بخشد، ولی به فرمان شمس الدوله دست چپش را به جرم تصرف مال مردم از طریق قمار، که خود نوعی دزدی به حساب می آمد، قطع کردند.

بعد از اين جريان او قمار را ترک کرد و با اندوخته ای که از اين راه به دست آورده بود، به زندگی پرداخت تا اينکه سه نفر قمارباز حقه باز با زبان چرب و نرم و با شمش های طلا به سراغش آمدند و او را فريب دادند. ليلاج با ديدن شمش های طلا توبه را از یاد برد و با آنان به بازی مشغول گردید.و آن سه نفر با طاس های تقلبی و برگ های شناخته شده و هزار دوز و کلک دیگر تمام اندوخته ی ليلاج و حتا لباس هایش را بردند، سپس او را بی هوش کردند و از خانه خارج شدند. ليلاج هنگامی که به خود آمد، دريافت که از مال دنيا پشيزی برايش باقی نمانده و در همدان بجز يک عده دشمن خونخواه چيزی ندارد. پس بار ديگر به چاره جويی به نزد ابوعلی سينا رفت و به دستور و دلالت او راه شیراز را در پیش گرفت و یکسره به گلخن یکی از حمام های کهنه و قدیمی رفت و در آنجا ساکن شد.اما با اينکه سعی داشت ناشناس بماند، قماربازان شيراز او را يافتند و به سراغش رفتند، ولی اين بار ديگر همه را بی پاسخ گذاشت و قلندرانه بر سر تعهدی که به ابوعلی سينا داده بود، باقی ماندو باقی عمر را در همان گلخن به عبادت پرداخت.

نقل است که در آن روزگارامير فارس که بزرگ مردی صالح بود، فرزندی منحرف داشت که به تمامی راه های انحراف از جمله قمار کشيده شده بود و امير هر قدر او را نصيحت و دلالت می کرد، سودی نمی بخشيد. سرانجام دست ياری به سوی ليلاج دراز کرد و فرزند را نزد او فرستاد تا ناگواری عاقبت اين کار را به او نشان دهد. ليلاج اميرزاده را پذيرفت و بی آنکه راه پند و اندرز باز کند از او پرسيد که چه نوع قماری می داند و اميرزاده پاسخ داد که: «همه نوع». پس با او به شطرنج پرداخت و با چند حرکت او را مات کرد. سپس تخته نرد را جلو کشيد و در يک چشم بر هم زدن او را در ششدر انداخت. آنگاه سه قاپ را در دست گرفت و گفت: « سه پلشت می خواهی يا نقش، تا همان را بياندازم؟ » اميرزاده نقش خواست. پس ليلاج به او گفت: « من اين سه قاپ را در برابر چشمان تو از سوراخ اين سقف به هوا می اندازم ، آنگاه تو بر بام رو و «نقش» را که خواستی بر بام ببين! » 

و چنين کرد. چون امير زاده بر بام رفت و « نقش» را ديد، از شگفتی دهانش باز ماندو بی تابانه از او پرسيد: « تو که در همه نوع قمار استادی، پس چرا ثروتی نداری و در گلخن گرمابه ای ساکنی؟»

ليلاج گفت : پسر جان با اينهمه مهارتی که ديدی خورش من خون جگر است و پوششم خاکستر.  اینک اگر خواهی، همه ی آن را که می دانم، تو را بياموزم. اما به ياد داشته باش که گفته اند: 

قمار برد ندارد چرا که از اول

قمار بازی گفته اند، نی قمار بری ...»

با استفاده از سايت آريابوم

***** 

*****

*****