٢٢

آنكه ‌"زمین‌" را برای شما بستر قرار داد،

و ‌"آسمان‌" را بلند افراشت

و از ‌"آسمان‌" ‌"آبی‌" نازل كرد

كه از ‌"ثمرات‌" آن برای شما ‌"رزق‌" خارج شود.

پس برای خدا ‌"اندادی‌" قرار مدهید و شما آنرا می دانید .

مشخص است كه موضوع آیه ٢٢ در ادامه آیه قبل است و همچنان خطاب خداوند با ‌"ناس‌" مردم است. بدین سخن كه " یا ایها الناس =آهای ای مردم" شما بجای كرنش كردن به ملاها و اطاعت كردن از آنها , كسی را بندگی كنند كه ‌"زمین‌" را برای شما ‌"بستر‌" قرار داد و .....‌" , یعنی دنیا و جهان مادی را خدا برای انسان محل فرود و فرش او قرار داده تا در آن سیر كند و به معالم مادی دست پیدا كند . ‌"فرش‌" بمعنی بستر است و آن به پایگاه جسمانی انسان اشاره می كند. ‌"ارض‌" در لغت عرب به معنی زمین و جای پست است(١). ‌"زمین را بستر شما قرار داد‌" یعنی جهان مادی و عالم پست را خدا برای انسان  بستر قرار داد تا در آن راه برود و سیر كند. درحالی كه ‌" خداوند برای شما آسمان را بلند افراشت‌" یعنی گرچه شما می توانید با سیر در زمین  به مجموع دانستنی ها و تجربیات خود بیفزایید, اما  خدا برای روح شما انسانها آسمان (معنویت) را  بلند افراشت تا بتوانید در آن پرواز كنید. به سخن دیگر، شما ای انسانها مرغ عالم ملكوتید، ازآنرو از بستر خاكی خود به سوی مراتب ملكوتی پر بكشید كه خداوند آسمان روحانیات را برای شما انسانها بلند افراشت تا در آن هرچه بخواهید بلند پرواز كنید. چنانكه منسوب به مولوی است که می گوید:

مرغ باغ ملكوتم نیم از عالم خاك

چند روزی قفسی ساخته اند از بدنم

یا بنوعی كه حافظ می گوید:

مرغ سان از قفس خاك هوایی گشتم

به هوایی كه مگر صید كند شهبازم 

‌"و از ‌"آسمان‌" ‌"آبی‌" نازل كرد‌" یعنی خدا از ‌"آسمان بهشت‌" ‌"وحی و یا اشراقات الهامی‌" فرو فرستاد. مقصود از ‌"آب‌" در اینجا آب باران نیست چراكه باران آب زمین است و آب دریاها كه تبخیر می شود و دوباره به زمین برمی گردد. آب مورد اشاره قرآن آبی است كه از آسمان معنویات نازل می شود. نه از آسمان دنیا. این آب از آب چشمه های لدن خدا از مراتب ملكوتی بر انسان نازل می شود. و مصداقش وحی و اشراقات الهامی است. مانند این سخن حافظ:

 ‌"كه از ثمرات آن برای شما رزق خارج شود‌". " ثمرات آن آب آسمانی" انبیاء الهی اند, چراكه آنها  ثمره وحی اند. از ‌"ثمرات‌" آن برای شما ‌"رزق‌" خارج شود, یعنی از انبیاء الهی برای شما تعلیمات معنوی بوجود می آید. ‌"رزق‌" یعنی مائده روحانی. از رزق روحانی است كه جان آدمی نیرو می گیرد و رشد معنوی و سیر روحانی می كند. ‌"ثمرات‌" همان میوه های باغ معرفت الهی اند كه از انزالات وحیانی حاصل می شوند. یعنی اولیا و انبیاء و یا همه انسانهایی كه از منبع وحی پرورش می یابند ‌"پس از  ثمرات آن برای شما رزق خارج شود‌" یعنی از میوه های باغ معرفت خدا كه پیامبران باشند برای شما انسانها رزق و روزی روحانی حاصل می شود كه با بهره بردن از آنها روح و جانتان پرورش می گیرد. بنابراین شما ای انسانها اگر می خواهید از این نوع ثمرات و خوراكی ها بهره مند شوید پس كسانی را كه با خدا ضدیت دارند را شریك خدا قرار مدهید. یعنی آخوندها و رهبران مذهبی (یا سیاسی) را بندگی نكنید. آنها را كرنش و تعظیم و تكیریم نكنید. ‌"و شما می دانید‌" یعنی این مطلب مسئله پیچیده ای نیست كه ندانید. شما ‌"مردم‌" موضوع شرك را می دانید و می دانید كه خدا و ضدش در یك جا جمع نمی شوند. بنابراین بر حسب تعلیم آخوندها از پیامبران و امامان تصورات واهی نداشته باشید که آنها را با خدا شریك بگیرید و بعد بخواهید که گور آنها را تعظیم و تكریم كنید , ‌"پس برای خدا اندادی را قرار مدهید‌" . انداد در زبان عرب بمعنی اضداد و "ند"، ضداست. چنانكه شیخ محمود شبستری می گوید:

ظهور جمله اشیا به ضد است

ولی حق را نه مانند و نه ند است

‌"پس خدا را اندادی قرار مدهید‌" یعنی با خدا, چیزهایی (مثل بت) ویا افرادی (مثل آخوندها) و یا یا تصوراتی از پیامبران و امامان (مثل اینکه مسیحیان می گویند عیسی پسر خدا است و یا شیعیان آخوندی می گویند خدا در خلقت 14 معصوم استثنا قرار داده) را ، مانند قرار ندهید و آنها را بندگی یعنی كرنش و تعظیم و پیروی نكنید. كما انكه آیه ١٣ سوره توبه می فرماید: ‌"اتخذوا احبارهم و رهبانهم اربابا من دون الله = ملایان و مراجع شان را از دون خدا به پروردگاری گرفتند‌". یعنی مردم ملایان و مراجعی را كه از جانب خدا موید نیستند , پروردگاران خود گرفتند و آنها را بندگی كردند, یعنی آنها را تعظیم و تكریم كردند و از آنها پیروی نمودند. امام صادق در پیوند با معنای این آیه می فرماید (٢) : ‌"بخدا سوگند كه ملایان و مراجع , مردم را مستقیماً به عبادت خویش فرا نخواندند واگر هم می خواندند مردم نمی پذیرفتند اما آنها روا (حلال) خدا را برای مردم ناروا (حرام) و حرام را حلال كردند، از آنرو مردم ندانسته و نفهمیده (با پیروی كردن از آنها) عبادت ایشان كردند‌". با این توضیح كه اگر مردمی به ملاها و مراجع مذهبی (كه دون خدا هستند) كرنش بكنند و از آنها پیروی كنند در واقع نفهمیده آنها را عبادت كرده اند. چه آنكس كه ارزشهای وجودی و ذاتی خود را كتمان می كند و بلعكس به ارزشهای من درآوردی دیگران اهمیت می دهد و از آنها پیروی می كند در واقع بندگی آنها را كرده است. در حالیكه خداوند ارزشهای انسانی را والاتر از آن قرار داده كه انسانها جز او را بندگی كنند. چرا كه سازمانهای مذهبی و یا تشكیلات سیاسی انسانها را از ارزشهای ذاتی شان غافل می كنند و آنها را با روشهای تقلیدی و تعبدی به اطاعت كوركورانه از عقاید شخصی خود (دون خدا) مجبور می كنند. خداوند در این آیه به انسانها اتمام حجت می كند كه فقط در بند حقیقت باشید، آنگاه خدا نیز زمین دل تان را از تخم محبت ازلی و آب حیات روحانی بارور می كند و از ثمرات آن ، رزق و توشه روحانی برای شما فراهم می آورد و بدین صورت شما را رهبری و ارشاد می كند. باید در نظر داشت كه این آیه در ادامه آیات قبل و در توضیح و بسط معنای ‌"تقوا‌" آمده كه اگر انسانها بی واسطه از پرورش الهی تربیت نگیرند و از جانب او به اشراق و بشارتی دست نیابند سزاوار امر دین و خصلت پرهیزكاری نمی شوند. اینجاست كه بطور قطع و یقین ‌"اندادی از نوع بتان و یا رهبران سیاسی و مذهبی‌" را به پروردگاری می گیرند و آنها را بجای خدا مورد تعظیم و تكریم قرار می دهند. درحالی كه پیمبران، برخلاف ملایان و رهبران سیاسی كه انسانها را به خود دعوت می كنند , آنها را به پروردگار درونی شان كه از رگ گردنشان به آنها نزدیك تر است، فرا می خوانند تا با او رابطه نزدیكتر و عاشقانه برقرار كنند. این عملكرد انبیا با روش سازمانهای مذهبی و ملایان و صوفیان قدرت طلبی كه مذهب را وسیله ای برای كسب معاش و قدرت قرار می دهند، بالكل فرق دارد. آنچه را كه قرآن در این آیه بیان می كند این است كه انسانها اعتقاد پیدا كنند كه خداوند چنین اشراق و تجربه ای را برای آنها ، چنانچه شرك نورزند و كسانی را بجای او قرار ندهند، فراهم می آورد. این چیزی است كه اغلب مردم به دریافت چنین كیفیتی یا مشكوك اند یا انكار می كنند. جالب اینجاست كه بدانیم مذهبیون قشری جزو منكرین مفهوم این آیه هستند، چراكه باعتقاد آنها خدا فقط و فقط به پیامبران و بویژه به آخرین شان حضرت محمد وحی كرده و دیگر به ما انسانها وحی نمی كند(٣). به همین خاطر در آیه بعد خداوند خطاب به این گونه از مردمان كه به مفهوم این آیه باور ندارند چنین می فرماید :

 

٢٣

و چنانچه شما را از آنچه بر "بنده" مان نازل كردیم تردیدی است

پس "به سوره ایی" "از مثل آن" بیاورید

و "گواهانتان" را "از دون خدا" بخوانید

اگرراست می گویید.

قرآن در خیلی از آیات تصریح دارد كه خدا بر بسیاری از بندگانش وحی و الهام فرستاده است و اینجا هم تصریح می کند که حضرت محمد نه به این علت که پسر خدا است وحی می گیرد بلکه او وحی می گیرد برای اینکه بنده ای است از بندگان من و بشری است مثل همه افراد بشر. خطاب این آیه اگر چه روی به انسان ها دارد اما در حق همه آن بندگانی آمده است که وحی می گیرند. چه همانطوركه مشاهده می كنیم موضوع این آیه صریحا به موضوع نزول وحی و اشراقات الهامی اشاره می كند كه در آیه قبل گفته شد كه خدا از ازل آن را برای انسانها فراهم ساخته است.

"و چنانچه شما را" خطاب می تواند همچنان به همه مردم, بویژه مردم مذهبی باشد كه باور ندارند كه خدا بغیر از پیامبران به دیگر بندگانش نیز وحی و الهام می كند. مطلب ‌"از آنچه‌" بر بنده مان نازل كردیم مربوط می شود به آیه قبل در پیوند با ‌"نزول آن آب‌" و ‌"ثمرات‌" و ‌"رزق‌" . یعنی اگر شما مردم به آنچه از روحانیات كه بر بنده مان نازل كردیم,  شك دارید, پس ‌"بسوره ای از مثل آن (آن موضوعی كه برای شما شك بوجود آورده , شاهد) بیاورید و گواهانتان را از دون خدا بخوانید، اگر  راست می گویید‌". یعنی اگر شما به این حقیقت كه گفتیم  باور ندارید و در مصادیق موضوعات آیه ٢١ و ٢٢ شك دارید، خب اگر راست می گوید پس به آیه و سوره ای كه می تواند حرف شما را تصدیق كند شاهد و مثال بیآورید. در این مورد حتا می توانید از "گواهانتان از دون خدا" یعنی مراجع تان, كمك بگیرید و از ایشان بخواهید كه آنها سوره و آیه ای را به شما نشان بدهند كه سخنی را كه گفتیم باطل نماید. این معنی و تفسیر از این آیه البته با سخن قشریون مذهبی بسیار بسیار فرق دارد چراكه آنها ضمن اینكه از معنای حرف "ب" در "بسورة" و "من" در "من مثله" صرفنظر می كنند, این آیه را اولا بطور بریده و جدا از آیه قبل معنی می كنند و ثانیا آن را در جایی بكار می برند كه بخواهند بگویند انسانها از آوردن سوره ای مثل سوره قرآن عاجزند. به سخن سخیف آنها خدا در این آیه می گوید كه هیچكس نمی تواند آیه و سوره ای بیآورد كه مثل سوره های قرآن باشد. بقول آمریكایی ها "?So What". در حالیكه اگر خوب دقت كنیم, می بینیم كه متن آیه این را نمی گوید  بلكه به این مسئله تاكید دارد كه بگوید: خدا نزول اشراقات آسمانی را برای همه انسانها بشرطی كه برای خدا اندادی قرار ندهند و فقط و فقط او را بندگی كنند, قرار داده است . از اینرو اگر كسانی به این مسئله شك دارند و بغیر این مطلب باور دارند , خب اگر راست می گویند به سوره و آیه ایی كه حرف آنها را تصدیق می كند مثال بیآورند. یعنی فرضا بگویند كه در فلان آیه و فلان سوره گفته شده كه خدا فقط و فقط به پیامبران وحی می كند و انسانها نمی توانند وحی بگیرند. در این مورد حتا می توانند بروند از كسانی كه به آنها اعتماد دارند و معلم و مرجع شان هستند یاری بخواهند كه آنها برای ایشان از قرآن (یا دیگر كتب مذهبی) بسوره ای شاهد مثال بیآورند كه حرف آنها را ثابت كند  ‌"بسوره ای از مثل آن ( سخنی كه در شما شك بوجود آورده, نمونه ای) بیاورید و گواهانتان را از دون خدا بخوانید، اگر  راست می گویید‌". 

از آنجایی كه معتقدیم كه خطاب این آیه به انسانها است پس معلوم می شود كه گواهان از دون خدا  منظور مراجع و رهبرانی است كه نه به اراده الهی در مسند مرجعیت نشسته اند بلكه آنها از پیش خود و اراده دون خدا به مرجعیت رسیده اند. یعنی اینكه آنها مورد تایید الهی نیستد. به همین خاطر آیه كماكان به انسانها خطاب می كند كه اگر شما خودتان بقدر كافی دانش ندارید كه شاهد مثالی برای رد این سخن بیآورید پس بروید از ملاها هایتان كمك بگیرید تا آنها برای شما مثالی از سوره های کتاب مقدس (و یا قرآن) بیآورند كه بتواند مطلبی را كه گفتیم (كه خدا زمین و زمان و آسمان و وحی و رزق معنوی و همه و همه مواهب وجود را برای انسان آفرید تا او به كمالات خلقت خود دست یابد, پس تو ای انسان برای خدا اندادی نگیر و فقط و فقط او را بندگی كن, تا از آنچه در آسمانها دارم برای تو نیز نازل كنم) را نفی كند. 

براستی , چه آیه و سوره ای می تواند از این سخن قرآن بالاتر باشد و یا آن را نفی كند؟

قرآن كریم در این آیات انسان را به جایگاه بلند روحانی اش بشارت می دهد (آسمان را برای شما بلند افراشت) و به او تعلیم می دهد كه چگونه آزاده باشد كه از جانب پروردگارش به رزق آسمانی پرورش گیرد. كجاست آن اندیشه ای كه انسان را چنین آزاد و بزرگوار بخواهد؟ گذشت پنج هزار سال تاریخ فكر, و تجربه تسلط انواع اندیشه های سلطه جویانه  غیرمذهبی و مذهبی (چه آنها كه ریشه فلسفی دارند و یا سیاسی و چه آنها كه رنگ و بوی مذهبی دارند) كافی نیست تا بدانیم این اندیشه های متفردانه و دون خدا , ما انسانها را تا حد ‌"ربات‌" و حیوانات دست آموز (PET) حقیر كرده اند؟ اگر چنین نباشند آنها قطعا ما را  به سمت و سوی بی هویتی و ‌"نهیلیستی‌" مجبور مان می كنند تا در ضدیت با خودمان در راه اهداف پوچ قدرت طلبان عمل نماییم.

اگر انسانها به این توصیه الهی عمل بكنند، بیقین از قید اسارت و بندگی افراد و اصنام و سازمانهای سیاسی و مذهبی آزاد می شوند و در واقع بنده خدا می شوند و مشمول عنایت الهی می گردند.  

ما اگر به این حقیقت باور نداشته باشیم اما بطور قطع و یقین بدانیم كه, كسانی كه دریافت روحانی مستقیم ندارند و از جانب پروردگار مستقیما پرورش معنوی نگرفته اند قطعاً نمی توانند در هدایت و راهنمایی مردم به سوی كمالات انسانی مفید واقع شوند. چنانكه گفته اند:

ذات نایافته از هستی بخش 

كی تواند كه شود هستی بخش 

رهبران مذهبی, نه تنها راهبر نیستند كه ره بر و دلیل هر گمراهی اند. فلسفه های تخیلی و اندیشه های متفردانه مذهبی كه از منشاء و منبع وحی و انزالات الهی نشات نگرفته اند بمثابه تارهای است كه دام گستران جامعه (عنكبوت) در شكلهای سیاسی و مذهبی گسترده اند تا انسانها را بدانها شكار كنند.

 نكته : ‌"الرض‌" در زبان مثالی قران نه فقط كره زمین است بلكه به تمامی جهان مادی اشاره دارد، و معنی آن محل پست است. یعنی دنیا كه مرتبه دون خدا است. ‌"السماء‌" نه آسمان دنیاست كه آسمان معنویات و روحانیات است. سماء از سمو (بر وزن فعل) به معنی بلندی گرفته شده و آسمان را از آنرو ‌"سماء‌" گفته اند كه بلند است (٤). آسمان در قرآن از آنجایی كه بلند و لطیف است ، نمادی است برای لطایف بلند روحانی. ‌"السموات‌" در قران بمعنی آسمانها است و آن اشاره به مراتب بلند روحی مجرده و یا همان هفت آسمان معنوی می كند. مراتب هفتگانه سلوك عرفانی نیز از همین مراتب هفتگانه آسمانی ملهم گشته است. سوره فاتحه را ازآنرو ‌"سبع المثانی‌" می خوانند كه هفت آیت است و آن المثنای دیگری است از هفت مرتبت آسمانهای لطیف روحانی. (٥) ‌"انزل من السما ماء‌" را ظاهر پرستان آب باران معنی كرده اند، درحالی كه باران از آسمان نازل نمی شود. باران, آب دریاهاست كه تبخیر می شود و ابر می شود و بعد به زمین بازمی گردد. بعبارت دیگر آب باران آب آسمان نیست بلكه آب خود زمین است كه بزمین باز می گردد و این نمی تواند منظور خداوند در این آیه باشد. ازاینرو چاره ای نیست جز اینكه معانی واژه های قرآنی را در مفاهیم عرفانی و باطنی جستجو كنیم كه در آن صورت  ‌"آسمان‌"، آسمان مینوی است و ‌"آب‌" آب حیات روحانی یا اشراقات وحیانی و الهامی است كه خدا در حق بندگانش از هركه بخواهد از مراتب معنوی به مرتبه جسمانی نازل می كند. چنانكه در آیه ٢٢ و ٣٢ سوره بقره اشاره رفت. ‌"الثمرات‌": بمعنی میوه ها مقصود نتایج حاصله از وحی خداست كه همان انبیا و اولیا باشند. پس آنگاه كه خداوند می فرماید: از ‌"ثمراتی‌" كه از آن ‌"آب‌" بیرون می آیند، ‌"رزق‌" شما قرار دادم ، یعنی پیمبران و اولیایی را كه از وحی الهی بارور شده اند تنها كسانی اند كه مردم می توانند برای هدایت و رستگاری شان از تعلیمات معنوی آنها بهره بگیرند. بنابراین آنها كه از ذات پروردگار بارور نشده اند موید نیستند بلكه برای تبلیغ و تعلیم روحانیات مضر و خطرناك اند. این شامل همه مذهبیون از همه گروه ها است چراكه بسیاری از معالم آنها ساخته و پرداخته ذهن خود ایشان است.

آنجا كه حضرت عیسی در ‌"شام آخر‌" به حواریون فرمود؛ ‌"از این نان بخورید كه آن پاره تن من است و از این جام بنوشید كه آن خون من است‌"(٦). منظور این است كه آنها برای غذای روح و زندگانی معنوی خود می باید از او كه ثمره وحی خدا است و رزق و تعلیماتی كه مستقیما با گوشت و خون او پیوند دارد بهره ببرند تا به رشد معنوی و زندگانی روحانی دست یابند(٧). درواقع حضرت عیسی در این آخرین تعلیم و وصیت مهم خود، به شاگردانش و به همه پیروان بعد از خودش ، اتمام حجت می كند كه; آنها اگر به نجات می اندیشند, باید از رزق و تعلیماتی بهره ببرند كه منحصرا و مشخصا و مستقیما با گوشت و خون او پیوند دارد . یعنی تعلیمات دیگر بظاهر "قدیسان" مسیحی را كه بعد از او وارد تعلیمات مسیحی می شوند، از گوشت و خون او جدا است و به او مربوط نیستند و نباید آنها را بخورند، یعنی نباید آنها را استفاده كنند. (مقصود تعلیماتی است كه از او نیست و باو مربوط نمی شود. مثل تعلیمات "پال یا پولوس مقدس" كه مسیحیت فعلی بر پایه افكار او بنا شده است). بعبارت دیگر تنها اندیشه هایی هدایتگرند كه از سرچشمه پاك معارف انبیا و اولیا الهی نشات گرفته باشند. یا تنها رزقی می تواند پاك باشد كه از ثمرات الهی یعنی انبیا و اولیا حاصل شده باشد. آن بیان حضرت عیسی در انجیل گونه دیگری است از این حقیقت كه قرآن در این آیات بدان اشاره می فرماید. اگر در قرآن دستور است كه ‌"گوشت خوك نخورید‌"، در راستای همین تعلیم است. بدین سخن كه از افرادی كه معارف الهی را با حرفهای دون دنیوی قاطی می كنند و به شما تحویل می دهند، برای رشد روحانی و معنوی خود بعنوان رزق استفاده نكنید. چراكه خوك نماد موجودی است قاطی خور و منظور صوفیان و ملایان و راهبان و همچنین برخی باصطلاح فیلسوفان نوخاسته مذهبی اند كه آیات ناب الهی و تعلیمات پاك خدایی را با فضولات من درآوردی خود قاطی می كنند و بخورد مردم می دهند. كماآنكه در قرآن آمده است (سوره بقره آیه 172) ‌"كلوا من الطیبات ما رزقناكم‌" مقصود آن است از پاكیزهای روحانی كه روزی و رزق معنوی شما قرار دادیم استفاده كنید. و یا چنانكه در سوره اعراف آیه 31 می فرماید:‌" كلوا واشربوا و لا تسرفوا‌" مقصود آب و رزق روحانی است كه نباید آنها را صرف امور مادی كرد. امام باقر در تفسیر آیه 24 سوره عبس ‌"فلینظر الانسان الی طعامه = پس انسان باید به خوراك خویش نظر داشته باشد‌"، می فرماید:  معنی ‌"خوراك‌" علم است و ‌"نظر داشته باشد‌" یعنی نگاه كند كه علم را از كه فرا می گیرد (٨) . چه همانگونه كه خوراكهای مسموم و فاسد می تواند انسان را بیمار كند، خوراكهای فكری مسموم نیز می توانند روح ما را فاسد و بیمار كند و نهایت ما را از نظر معنوی نابود سازد. به همین خاطر باید پذیرفت كه امام باقر در معنی و تفسیر ‌"طعام‌" معنای روحانی آن را در نظرداشته اند و همین كافی است تا بگوییم قرآن برای مردمان زمانی مفید واقع می شود که برخوردار از تفسیر روحانی است و الاکه خواندنش و مطالعه اش ارزش معرفتی ندارد و با آنی که"سر قبرها‌"  برای مردگان می خوانند فرقی ندارد.

 ٢٤

و چنانكه نمی كنید

                   و هرگز نمی توانید بكنید،

پس بترسید از آتشی كه هیزمش مردم اند

و سنگهایی كه برای آن كافران آماده شده است.

مشخص است كه این آیه نیز در ادامه آیات قبل است و خطابش كماكان به مردم است كه ‌"پس چنانكه نمی كنید‌" یعنی چنانكه شخصا نمی توانید به سوره ای شاهد مثال بیاورید ‌"و هرگز نمی توانید بكنید‌" یعنی حتا با یاری خواستن از مراجع تان نیز  هرگز نمی توانید سوره ای را نشان بدهید كه بتواند ثابت کند که خدا فقط به پیامبران وحی می کند و به بندگان وحی نمی کند (موضوعات آیه 22 و 23 )، ‌"پس بترسید از آتشی كه هیزمش مردم اند و ...... ‌".  پس شما مردم, بترسید از آتشی كه هیزمش خود شما هستید. "آتشی كه  هیزمش مردم اند"، آتش جهل و نادانی و آن مزخرافاتی است كه آن ملاها و مراجع  تحویلتان می دهند و شما را به آتش آن می سوزانند. آتشی كه همان گواهانتان یعنی مراحعتان آنها را بپا می كنند. آتشی كه ملاها بر اثر بدآموزی های مذهبی بوجود می آورند می تواند نهایت به انقلابات و فتنه هایی منجر بشود كه در آن هستی مردم به آتش آن انقلابت و جنگ ها می سوزد. بعبارت دیگر یعنی ملاها را رها كنید و تعلیمات آنها را نخرید و باور نكنید و از آنها دوری كنید كه در غیرآن صورت تعلیمات نادرست آنها چنان فتنه و غوغایی بپا كند كه خود شما هیزمش شوید. یعنی اگر به این تعلیم الهی (كه در آیات 22 و 23 آمده) باور ندارید و كماكان شك دارید پس حداقل پی گیر حرف آخوندها و صوفی نماها و روشنفكر نمایان مذهبی, نشوید كه از حرف آنها, فتنه برپا می شود, فتنه ای كه خود شما مردم در آتش آن می سوزید. پس ‌"بترسید از آتشی كه هیزمش مردم اند" (٩). ‌"و سنگهایی كه برای آن كافران آماده شده است‌". كافران منظور همان ملاها و مذهبیونی است كه خود بنوعی می دانند كه خدا با بندگانش در ارتباط است اما با سخنان من درآوردی خود این حقیقت را می پوشانند تاكه دستگاه مذهبی شان پا برجا باشد كه بتوانند بر خر مراد سوار باشند. بنابراین آنها از این رو  كافر نامیده می شوند كه حقیقتی را كه می دانند می پوشانند. اینجاست كه آنها سزاوار ‌"سنگ‌" می شوند. ‌"و سنگهایی كه برای آن كافران آماده شده است‌" یعنی ‌"سنگهای دورباش‌". سنگهایی كه بطرف آن كافران پرتاب می شود تا آنها از دسترسی به معنویت و حكمت الهی بازداشته شوند. كه آن به آیات 16 و 17 سوره حجر در خصوص رجم شیاطین اشاره دارد. آنجا كه با پرتاب سنگهای آتشین شیاطین كافركیش از نزدیك شدن به حریم قدس الهی محروم می مانند. حافظ هم می گوید:

ز رقیب دیو سیرت به خدای خود پناهم

مگر آن شهاب ثافب مددی دهد خدا را

نكته: كافر در قرآن به كسی گفته می شود كه حقیقتی را كه می داند می پوشاند , بنابراین به كسانی كه دین ندارند و یا بعلت مشاهده عملكرد ریاكارانه مذهبیون چنان از دین و ایمان گریزانند كه اصلا نمی دانند حقیقت قرآن چیست تا بخواهند آنرا بپوشانند, كافر نمی گویند. چه اصل كفر پوشاندن به قصد است و كافر می داند كه چه چیز را می پوشاند.بنابراین مفهوم كافر فقط و فقط برازنده خود آخوندها و رهبران مذهبی و صومعه دارانی است كه حقیقت تعلیمات الهی -بویژه موضوع دربافتهای باطنی مثل وحی و الهامات نازل شدنی_ را برای رسیدن به قدرت و ثروت و درآمد می پوشانند تا بساطشان برقرار باشد. کافران آخوندهایی هستند که به حرفهای من درآوردی _ مثلا اینکه به ما و شما وحی نمی شود و قلبهای ما در پوشش و حجاب است_بر حقیقت تعلیمات الهی پوشش می نهند. چنانکه آیه 88 سوره بقره در خصوص آنها می فرماید: : "وقالوا قلوبنا غلف بل لعنهم الله بکفرهم = و گفتند قلبهای ما در پوشش است بلکه بخاطر کفرشان (حق پوشی شان) است که خدا لعنت شان (دورشان) کرده (که حقیقتی را از عالم بالا دریافت نمی کنند)‌" -بنابراین معنی کافران در اینجا کافران مذهبی اند- یعنی قدرت طلبان مذهبی. 

بنابراین اگر بخواهیم مفهوم آیه را در ادامه آیات قبل دنبال كنیم چنین نتیجه گیری می شود:

ای انسان ها! بندگی كسی را كنید كه شما را خلق كرد ....... (موضوع آیه ١٢) كسی كه جهان مادی را  برای شما بستر و فرش قرار داد و مراتب لطیفه قدسی را برای روح شما بلند برافراشت. پس اگر می خواهید از ثمرات و رزق الهی بهره ببرید، و می خواهید كه انزالات الهی نیز بر شما نازل شود, پس بنده خدا شوید و هرگز كسانی را كه در ضدیت با خدا هستند را كرنش و بندگی نكنید .(موضوع آیه ٢٢) اگر به این تعلیم خدا شك دارید پس, به سوره و آیه ای كه آن شك را بر دل شما آورده, شاهد مثال بیآورید؟! (موضوع آیه ٣٢) شما كه نمی توانید چنین آیه و سوره ای بیآورید ( كه بابا جدتان هم نمی تواند) اما اگر هنوز شك دارید , آنگاه حداقل گرد ملا و آخوند و  روشنفكر مذهبی و صوفی صومعه دار نگردید كه در آنصورت مجبورید به آتشی كه آن كافران بپا می كنند بسوزید (موضوع آیه ٤٢)

در قرآن سوره ای است بنام ‌"ابی لهب‌" كه در شان عبدالعزی بن عبدالمطلب ، عموی پیامبر و زنش ام الجمیل بنت حرب بن امیه ، خواهر ابوسفیان كه زنی شایعه ساز و سخن چین و نقل خبر كذب و ایقاع شر و وحشت میان مردمان می كرد, نازل شده است. موضوع این آیه قطعا به شخص ابی لهب و زنش فقط اشاره نمی كند . بلكه سوره در حق همه كسانی نازل شده كه آنها بر اساس سخنان بیهوده و شایعه و ایقاع شر و وحشت مردم را بدنبال خود می كشند. آنهایی كه مظهر پدرسوختگی و آتش افروزی در جامعه اند. آنهایی كه با جمع عوام ، آنهم عوامی كه دشمن علم و معرفت اند، در جامعه فتنه انگیزی می كنند. لهب در زبان عربی به معنی آتش بدون دود است و ابی لهب یعنی پدر آتش افروزی یا عامل آتش افروزی كه كارش بدون هیزم عوام صورت نمی پذیرد. سخن قرآن در این آیه روی به آن دسته از مذهبیون بی دانشی دارد كه نمی هراسند از اینكه مردمانی را به گرد خویش فرا بخوانند و با سخنان سخیف خود در بین مردم نفاق بوجود آورند. كافرانی كه با هیزم مردم فتنه انگیزی و آتش افروزی می كنند و ترسی ندارند كه بقصد هدفهای قدرت طلبانه خود به جان و هستی میلیونها نفر انسان آتش نابودی افكنند. (١٠) ‌"و سنگهایی كه برای آن كافران آماده شده است‌". ‌"سنگ‌" در اینجا جنبه مثالی دارد، و منطور سنگ لعنت و دور باش است . چراكه سنگ دورترین جلوه خلاقه خدا است و آن از دایره حیات و زندگی كه لطیفه روحانی است بیرون است. معنای آیه چنین است كه آن فتنه گران سزاوار سنگ اند تا از حریم معنویت خدا دور شوند. این است سرانجام كسانی كه بنام خدا كافری می كنند و با هیزم مردم آتش افروزی می كنند. تا اینجا قرآن به شرح خصوصیات مذهبیون قشری و منافقین و ریاكاران و قدرت طلبان مذهبی و رهبران آتش افروز فتنه گر و سرانجام آنها پرداخته است. درحالی كه در آیه بعد لحن قرآن یكباره تغییر می كند و به شرح خصوصیات مومنین و سرانجام آنها اشاره می كند؛ مومنینی كه به میثاق الهی پایبندند و  "عمل صالح" می كنند و برخلاف آن كافران كه سزاوار سنگ اند برای آنهاست بهشتهایی ...... . این نحوه بیان از نظر ادبی یك ‌"پارادوكس‌" یا قیاس متضاد است.

 ٢٥

 و بشارت ده آنانى كه ایمان آوردند

و "صالحات" را عمل كردند.

برای آنها بهشت هائی است كه زیرشان ‌"نهرها‌" جاری است

و چون از ثمره ى آن ‌"رزق‌" خورند

گویند: آنكه قبلاً هم ‌"رزق‌" ما بداد شبیه آنرا آورد،

و برای آنها در آن ‌"زوج‌" های پاكی است كه در آن جاودان باشند

‌"و بشارت ده آنانیكه ایمان آوردند‌" خطاب آیه به پیامبر بشیر و نذیر است , پیامبری كه پیش از این درباره مذهبیون دروغین و ریاكار سخن گفت و آنها را از سرانجام وحشتناك عمل زشتتان خبر داد و اینك درباره آن مومنینی كه براستی ایمان دارند و درستی ها را كرد می كنند, خبر می دهد. "بشارت ده" , یعنی مژده ده به آنها كه براستی ایمان آوردند و همراه ایمان كردار نیك كردند, كه آنها نهایت, به اصل خود یعنی بهشت باز می گردند و در آنجا با یكی  شدن با "زوج" پاك خود به آرامش ابدی دست می یابند. "صالحات" جمع صالح است و آن بمعنی كارهای نیك صلح آمیز است. باید دانست كه "صالحات" در قرآن كریم بطور اخص به "میثاق بنی اسراییل" یا همان "ده فرمان موسی" (البته بترتیبی كه در قرآن آمده) اشاره دارد. یعنی اینكه هرجا در قرآن به واژه "صالحات" اشاره شده موضوع آن پیوند دارد به ده فرمان موسی چنانكه بطور مفصل مطلب آن در شرح آیات 62 و 82 خواهد آمد.

نكته حایز اهمیت در این آیه آن است كه این بشارت شامل حال همه مومنین از همه ادیانی است كه كم و بیش فرامین صالحه و كردار نیك در فرهنگ شان بعنوان میثاق الهی آمده است. چنانكه بطور واضح تر در آیه 62 سوره بقره قرآن دقیقا اشاره می كند كه از مومنین آنهایی كه مسلمانند و یا یهودی و یا نصرانی و یا صابئی (صابئین احتمالا زرتشتیان و یا مهرپرستان اند كه در فرامین دینی شان به موضوع كردار نیك و نیكی كردن به پدر و مادر و احسان به مستمندان و یتیمان بنوعی اشاره شده)  هریك از آنها كه به خدا و روز آخر ایمان بیآورند و عمل صالح بكند , پاداش آنها نزد پروردگارشان است و آنها را هرگز ترس و غمی نباشد كه عاقبتشان به بدی منجر شود . این "صالحات" بنا به اشاره قرآن كه در آیات 62 و 82 آمده عبارتند از:

تعطیل كردن یك روز هفته (بطور یكه در آن روز انسانها دست از كار دنیا بردارند و به امور خیریه و معنویات بپردازند)

بندگی نكردن غیر خدا (یعنی اینكه آزاده باشند و ملاها و افرادی را بجای خدا شریك نگیرند و آنها را تعظیم و تكریم نكنند)

نیكی كردن به پدر و مادر و نزدیكان (نزدیكان یعنی خواهر و برادر, مادربزرگ و پدر بزرگ, عمه,خاله, عمو, دایی و فرزندان شان و ......تا هر, كه به  انسان نزدیك است مثل دوستان و همسایگان)

نیكی كردن به یتیمان (نیكی كردن به كودكان بی سرپرست و خیابانی)

نیكی كردن به درماندگان و متوقف شدگان (بیچارگان , از راه ماندگان , خیابان خوابها , پناهندگان, اسیران, زندانیان)

به مردم گفتار نیك كردن (خطاب به مردم سخن نیك گفتن) 

برپا داشتن سلوك (اقیموا الصلوة) 

از مال برای مستمندان هزینه کردن (اتوا الزكاة)

نریختن خون دیگران ( یعنی نكشتن مخالفان) 

تبغید نكردن و بیرون نكردن مردم از خانه و وطن شان ( مومن به تعبیر قرآن _نه عملكرد مسلمانان_ كسی است كه نه برای دیگران , نه حتا برای دشمنان و مخالفان اذیت فراهم نمی كند و به هیچ رو آنها را از خانه و كاشانه شان به جهت اسیری در زندان و یا تبیعید بیرون نمی كند) . اغلب مفاد اعلامیه جهانی حقوق بشر در معنای واژه "عمل صالح و صالحات" كه در این آیه به اختصار اشاره شده و در آیات 62 و 82 مفصل تر آمده منظور می باشد. 

نكته: اینها دستورات صالحه خدا است برای جلوگیری از ظلم و فساد كه بنوعی در میثاق او با همه پیروان ادیان منعكس است و خدا بنی اسراییل را بخاطر عهد شكنی شان از این میثاق به دوبار نابودشان كرد. گو اینكه زرتشتیان و مسیحیان و مسلمانان نیز بارها بخاطر بی توجه ای به این میثاق تنبیه شده اند كه در تاریخ , از آنها به حمله اسكندر و روم و اعراب و مغول و جنگهای جهانی و .... یاد می شود.      

 خداوند در آیه 25 بقره به همه كسانی كه بخدا و روز آخرت ایمان دارند و همراه آن ایمان به اجرای موارد بالا "صالحات" , خود را متعهد كرده اند, بشارت می دهد و تضمین می كند كه بهشتهایی را برای آنها قرار داده كه از زیر آنها چشمه ها جاری است و........آنچه مسلم است این است كه مردمان برای ایمان داشتن به خدا و روز آخرت و همچنین عمل به مفاد "صالحات" به هیچ ملا و آخوندی كه بخواهد آنها را راهنمایی بكند, نیاز ندارند و انسانها اگر از موضوع داشتن دین قصدشان بهشت ملكوت است و ترسشان از جهنم است باید بدانند كه طبق این آیه قرآن خود بتنهای قادرند كه با توجه به مواردی كه اشاره شد مستقیما عمل كنند و بی سرخری ملا و آخوند به رستگاری برسند. 

‌"آنها را بشارت ده‌" ، یعنی ای پیامبر به مردم مژده ده كه اگر آنها ایمان بیآورند و ‌"صالحات" را بعمل آورند, بهشت از آن آنها خواهد بود. ازآنرو در این آیه خداوند به پیامبر اسلام وحی كرده كه به مردم بشارت بده كه اگر به میثاق بنی اسراییل مراجعه كنند و آنچه را كه در آن میثاق بعنوان "صالحات = درستی ها" مطرح است را بگیرند و عمل كنند, نجات پیدا می كنند. به آنها مژده ده كه ‌"برای آنها بهشت هایی است كه زیرشان ‌"نهرها‌" جاری است‌". یعنی آنهایی كه به كردار نیك می رسند بشارت ده كه ایشان نهایتا در بهشت و در ظل عنایت الهی مستقر خواهند شد. آنجا كه فرمود(آیه22) ‌"خدا  از آسمان آبی نازل كرد، كه از ثمره آن رزق برای شما بیرون آید" آن آب آسمانی همین آبی است كه در این آیه مشخص می كند كه اصل آن كجاست. (پس آن آب از نهرهای بهشتی تامین می شود, نه آب باران كه اغلب مترجمین و مفسرین قشری مذهب آن را نفهمیده اند). اینجاست كه  چون از ثمره ى آن ‌"رزق‌" خورند گویند: آنكه قبلاً هم ‌"رزق‌" ما بداد شبیه آنرا آورد، ‌یعنی در بهشت انسانها (مومنین) با پیامبران شان روبرو می شوند و از ثمرات علم و معرفت آنها در آنجا نیز بهره می برند و روزی می خورند. درست مثل بهره بردن از تعلیمات ناب الهی كه پیشتر در زمین بهره می بردند. 

همانطوركه مشاهده می كنیم موضوع این آیه اختصاص به پیامبر و اولیاء الله ندارد بلكه آن درباره انسانها آمده , انسانهایی كه مورد خطاب بشارت پیامبر هستند. همین سخن معلوم می نماید كه این نوع انسانها در زندگانی جسمانی خود موفق به دریافت انزالات الهی شده اند و اینبار آنها در بهشت مجددا آنرا از اصل تجربه می كنند. با توجه به ردیف مطالب در آیه پر واضح است كه این تجربه روحانی فقط منحصر به پیامبران نیست و هر كسی كه كار نیك كند و به پیروی از قوانین و میثاق الهی پایبند باشد می تواند به مصداق چنین معرفتی دست یابد. ‌"جنات‌" جمع جنت است و جنت ، به معنی باغ و بستان است و اصل ریشه آن از جن به معنی پوشیدگی و استتار است. جنت بوستانی است كه سایه ى درختان آن زمین را پوشانده و یا زمین آن از سبزی پوشیده شده است(١١) ‌" نهر‌" بمعنی فراخی است و عرب ‌"روز‌" را از آنرو ‌" نهار‌" گوید كه در این وقت فراخی روشنایی آفتاب در حد اعلا خود است. و ‌"انهار‌" چشمه های فراخ و روان آب حیات است. منبع همان آبی كه خدا آنرا از آسمان ملكوت نازل كرد و شرحش پیشتر در آیه ٢٢ اشاره شد . ‌"و چون از ثمره ى آن روزی خورند گویند؛ آنكه قبلاً هم رزق ما بداد. شبیه آنرا آورد‌". یعنی مومنین راستكردار آنگاه كه در بهشت استقرار می یابند مشابه آنچه را كه در زمین از جانب پروردگارشان تجربه كرده بودند، در مراتب ملكوتی ظل عنایت الهی نیز همچنان روزی می خورند تا بقایشان جاودان گردد (موضوع آیه ٢٥).

 نكته : از آنجاكه باغات و مزارع به جوی های روان آبیاری می شوند و آن باغی سرسبزتر و خرم تر است كه آب فراوان داشته باشد، از آنرو خداوند بهشت را به باغ و بستان هایی كه آبهای فراخ و روان فراوان از زیر درختان سرسبز آن جاری است ، مثال آورده و مراد آنست كه خرمی طبیعت صورت نازل مرتبه بهشت است.(١٢) اینكه قرآن در آیه بعد به مثل و اهمیت مثل تاكید می كند از همینروست تا كه از مثل پی به حقیقت ببریم. چه درك انسان از حقیقت مجرده جز با درك قرینه مثل زمینی آن امكان پذیر نیست و انسان بدون مثل هرگز نمی تواند در ذهن خود تصور روشنی از حقیقت داشته باشد. ‌"و در آن برای آنها زوج های پاكیزه ای است كه در آن جاویدان باشند‌". این نیز بر وجه مثل آمده است. چه به تعبیر اهل عرفان قوانین الهی در مراتب دون و زمینی صورت نازل مرتبه قوانین الهی از مراتب ملكوتی است و همانطوركه در مراتب زمینی از عشق ورزی لذت حاصل می شود، در مراتب عالی روحانی نیز از وصل ازواج پاكیزه عشق معنوی حاصل می شود. همچنانكه از وصل نیروهای مثبت و منفی در طبیعت نور و زیبایی مولد می شود همچنان از یگانگی و وصل ازواح پاكیزه مجرده عشق روحانی بروز می كند.اینكه در عرفان این همه از عشق صحبت می شود مقصود تجربه عشق روحانی است كه آن نیز بر حسب تلاقی و پیوند (وصل) موجودات ملكوتی است. اگر در ادیان زنان و مردان به ازدواج تشویق می شوند چیزی نیست جز اینكه پیامبران خواسته اند با سنت ازدواج صورت نازله قانون ملكوتی را در زمین پیاده كنند و بنوعی كه نجات یافتگان در بهشت به آرامش می رسند انسانها در زمین به صلح و آرامش نسبی برسند و در عین حال از نگاه به این سنتها حقیقت ملكوتی را دریابند ‌"زوج‌" در عربی هم به مرد گفته می شود و هم به زن و آنها هر دو از ‌"نفس واحده‌" آفریده شده اند(١٣). بنابراین هیچ فرق و برتری در هیچكدام از آنها نیست و در بیان قرآن هر دو مكمل یكدیگرند. ‌"فرد‌" بدون ‌"زوج‌" استقرار و قرار ندارد و تنها با یكی شدن است كه آرامش بدست می آید ‌"كه در آن جاودان باشند‌" یعنی در بهشت مستقر شوند و به حیات ابدی برسند.

ای قصه بهشت ز كویت حكایتی

شرح جمال حور ز رویت روایتی

انفاس عیسی از لب لعلت لطیفه یی

و آب خضر ز نوش لبانت كنایتی‌

هر پاره از دل من و از غصه قصه ای

هرشطری ازخصال تو و ز رحمت آیتی

 مراد حافظ در این اشعار نیز این است كه بگوید جلوه های حیات در طبیعت حكایتی از مراتب عالی مجرده است. بعبارت دیگر آنها مثالی و نمونه ای اند برای درك حقیقت ملكوت اعلا.

‌گر از آن آدمیانی كه بهشتت هوس است

عیش با آدمیی چند پری زاده كنی‌

 

 ٢٦

همانا خدای شرم نمی دارد از اینكه به پشه ای و آنچه فراتر از آن باشد، مثال بیاورد.

اما آنها كه ایمان آورده اند می دانند كه آن از جانب پروردگارشان حق است

ولی آنها كه كافری كردند می گویند:

اراده ی خدا به این مثال چیست ؟

آیا به آن بسیاری را گمراه می كند؟

و یا به آن بسیاری را هدایت می كند؟

و به آن گمراه نمی كند مگر ‌"فاسقان‌" را.

اگر خداوند در اینجا و البته در اغلب آیات قرآن از بهشت و نهر و زوج ....... مثل می آورد، بر این خاطر است كه مخاطب پیامبران انسان های معمولی اند و از آنجایی که انسانها عموما (چه در آن زمان ها و چه در این زمان ها) درک شان و معرفت شان از موضوعات دینی و فرهنگی از طریق آموزش کلاسیک فراهم نمی آید ، بنابراین برای مخاطب قرار دادن آنها راهی نیست جز آنكه از راه "ضرب المثل" ذهنیت ایشان مورد توجه قرار داد. به ویژه برای آن زمانهایی که انسان ها در جهل مرکب به سر می بردند و ذهنیت شان با موضوعات علمی و دانشی آشنایی نداشته است. به همین خاطر شاید بتوان گفت که ذهنیت بشر در ابتدای تمدن (شاید در همین  دوره ما نیز)، چون موقعیت دانشی كودكان باشد نسبت به بزرگسالان. به همین خاطر اگر دانایی (در حد پیامبران) بخواهد ذهن یك كودك و یا انسان معمولی را به نکته ای معطوف كند، چاره ای ندارد جز آنكه به روش مثل زدن با او سخن گوید: بقول مولانا جلال الدین:

چونكه با كودك سر و كارت فتاد

پس زبان كودكی باید گشاد

و به همین نحو است كه خداوند نیز برای درك ما انسانها از دقایق روحانی ، به زبان كودكی برای ما مثال می آورد تا ما مگر از طریق آن ، بنوعی پی به حقیقت عقلی و معنوی آن ببریم. خداوند در بسیاری از آیات قرآن به این نكته اشاره می فرماید (مانند آیه 43 سوره عنكبوت): "تلك الامثال نضربها للناس و ما یعقلها الا العامون = اینها مثالهایی است كه برای مردم زدیم ولی جز دانشمندان كسی آنها را درك نكند‌". از مثل است كه انسان به چگونگی حقایق معنوی پی می برد و قادر می شود ذهن خود را پرورش دهد. اگر مثل نبود انسان ذهن و خردش در بدو تمدن به جهت شرح و بسط كلام خدا و كشف معالم هستی گسترش نمی یافت. از مثل است كه  در آغاز تمدن- در زمان هایی كه هنوز جهت یادگیری روشهای تعلیمی كلاسیك استوار نبوده ، انسان توانسته فکرش را وسعت بدهد و با موضوعات و پدیده ها آشنایی پیدا کند. به باور ما علم دین مقدمه همه دانشهاست و پیشرفت تمدن و فرهنگ و هنر و فلسفه و علوم انسانی بدون پیشرفت علم دین و تكامل آن نمی توانسته حاصل گردد. ازاینرو باید بدانیم كه درك معارف دینی از بدو تاریخ تمدن بشر همواره با مثل همراه بوده و این شامل قرآن و دین اسلام نیز هست. پس اگر خداوند در قرآن از وصل و زوج و نهر و بهشت سخن می گوید بر این خاطر است كه انسان مصداق زمینی این مثالها را بخوبی می شناسد و از آنجا كه مثل صورت نازل مرتبه علم الهی است ، پس با درك صورت مثل می توان به مصداق معنایی مثل پی ببریم. اینجاست كه خداوند می فرماید؛ ‌"همانا خدای شرم نمی دارد از اینكه به پشه ای و فراترتر از آن مثال بیاورد‌". چه در عالم خلقت پشه ناچیز هم می تواند مثلی باشد برای درك معرفتی از موضوعات دینی كه اگر اراده خدا بر آوردن مثل آن باشد البته بدلیل ناچیز بودن پشه چیزی از ارزش معنایی آن نمی كاهد و خدا شرم ندارد كه آن مثل را نزند چه او در این كار هدایت انسانها را در نظر دارد.

در آثار برخی از عرفای عالی مقام مثل مثنوی مولانا، گاهی تمثیلات و داستانهای به ظاهر زشت و بی شرمانه ای ملاحظه می شود كه شاید خوانندگان سطحی نگر را به تردید وا دارد كه چرا مولوی با آن مقام شامخش چنین حكایتهای زشتی را بیان می كند. درحالیكه آن داستانها همه بر وجه ‌"مثل‌" و ‌"قصه‌" آمده است و خواننده درون نگر می داند كه نباید در صورت ظاهری آن متوقف شود بلكه  تعمق كند و ‌"برابر‌" های معنایی آن مثل را در عالم خرد جستجو نماید. ازاینروست كه برای تعالیم الهی ‌"شرم‌" محلی ندارد زیرا معرفت و آگاهی فراتر از ‌"شرم‌" است. پس حقیری ‌"پشه‌" و یا موضوعاتی مانند "زوج" و "بهشت" و "نهر" و "رزق" و .....  موجب نمی شود كه خدا  آن مثل را نزند زیرا ‌"آنانكه ایمان آورده اند می دانند كه آن از جانب پروردگارشان حق است‌". یعنی، آنهاكه به حقیقت آگاهند و از آن بابت ایمنی خاطر دارند، می دانند كه آن مثالها مصداق حقیقی دارند. بعبارت دیگر مومنین مصادیق معنوی مثالها را می شناسند. بنابراین در وجوه زمینی آن مثل متوقف نمی شوند. ‌"ولی آنها كه كافری كردند می گویند: اراده ی خدا به این مثال چیست ؟‌" ، كه اشاره به فلاسفه مذهبی و آن دسته از حقیقت پوشانی دارد كه به مصداق حقیقی آیه و مثل توجه ای ندارند بلكه همه سعی و كوشش خود را صرف آن می کنند تا موضوع سخن خدا در لفافه واژه های فلسفی و قلمبه سلمبه پیچیده بكنند كه بالاخره اصل قضیه فهمیده نشود. ‌"ولی آنها كه كافری كردند, می گویند: اراده ی خدا به این مثال چیست؟‌" . یعنی آنها هرگز به دنبال درك مصادیق معنوی مثال نیستند، بلكه از آنجایی كه حقیقت پوشند ، نكته معرفتی مورد نظر خداوند را به مسایل حاشیه ای می كشانند كه مصداق حقیقی مثل شناخته نشود. در حالی كه خدا در آوردن مثال ، تصویری به ما می دهد كه بهتر و روشن تر حقیقت را درك كنیم. اما آنها كه با پیش كشیدن مباحثی از قبیل " جبر و اختیار" و اینكه اگر خدا می خواهد با این مثالها برخی را هدایت كند و برخی را گمراه ، پس ما كاری از دستمان ساخته نیست و این خداست كه گمراه می كند، ذهن مردم را از نكته اصلی "ضرب المثل" منحرف و دور می كنند. این چنین است كه آنها از حقیقت دور می افتند و بدتر از همه اینكه مردم را نیز منحرف می كنند. اینجاست كه حقیقت مخفی تر می شود و به همین سبب خداوند آنها را ‌"فاسق‌" می نامد، چه فسق به معنی خروج از درستی ها و صالحات است. ‌" و به آن گمراه نمیكند مگر ‌"فاسقان‌" را‌". یعنی این آیات كسی را گمراه نمی كند مگر آن كسی که خود گمراه و فاسق است. یعنی کسی که از دایره درستی ها بدلیل همان فلسفه بافی ها خارج شده است. پس به تعریف قرآن فاسق ، همان فیلسوف مذهبی است كه با طرح موضوعات حاشیه ای اصل حقیقت را مخفی می كند. آیه 67 سوره توبه نیز، منافق را همان فاسق معرفی می كند: ‌"ان ّ المنافقین هم الفاسقون = همانا منافقین فاسقین هستند‌". ‌"فسق‌" بمعنی خروج از كاری است. عرب به هسته خرما كه از رطب خارج شده ‌"فسقت‌" می گوید(١٤). پس می توان گفت كه فاسق كسی است كه از دایره سلامت و  فطرت بیرون رفته است. چراكه انسان صادق و جستجوگر همواره می اندیشد كه چگونه به حقیقت واقع برسد و چگونه خود را از این چرخه مرگ و نیستی رهایی دهد. بنابراین او در این مرحله به موقعیت وجودی دیگران از اینكه هدایت می شوند و یا نمی شوند فكر نمی كند بلكه او مامور اصلاح كار خود است كه به چه طریق هدایت شود. این از مشخصات فاسقان و منافقین است كه کاری به اصلاح نفس خود ندارند بلکه بدون آنکه هدایت شده باشند می خواهند به دیگران بپردازند و یا که جامعه را اصلاح كنند. گمراهی همه انسانها و نابودی فرهنگی و اجتماعی همه ملتها تنها به سبب این مشكل بروز یافته كه زشتكارانی بخصوص آنهایی كه هرگز خودشناسی و تزكیه نفس نكردند و بر مشكلات روحی و روانی خود غلبه نكردند خواسته اند اصلاح امور مردم را بعهده بگیرند. زشتكارانی كه هرگز در راه سلامت روانی خود کاری نکردند اما خواسته اند تا قدرت حكومت و اداره مردم را بدست بگیرند و مردم را بر اساس باورهای متفردانه خویش (بدون هدایت خدا) رهنمون سازند. از اینرو آنها به اصل نكته قرآن از حكمت آوردن مثل توجه نمی كنند و می خواهند با طرح مسائل جانبی حق آیات خدا را منحرف نمایند. اینها شبهه سازی می كنند كه مردم را فریب دهند و فریب نمی دهند مگر مردمانی از جنس خود را.

‌"و به آن گمراه نمیكند مگر‌"فاسقان‌" را‌".  یعنی اینكه خدا با آوردن این مثالها قصد هدایت دارد, اما اگر كسانی با همین مثالها گمراه می شوند خب معلوم می شود كه آنها از اصل یك عیبی دارند و آن عیب هم این است كه آنها فاسقند یعنی اینكه آنها به دلیل بیرون رفتشان از فطرت شان البته از این مثلهای قرآنی چیزی دستگیرشان نمی شود و به همین سبب از راه درست گمراه شده اند.