ما ز قرآن مغز را برداشتيم
پوست را نزد خران بگذاشتيم

«مولوي »               

قرآن در لغت از ريشه قراء گرفته شده و قراء به زبان عرب به معني جمع كردن و فراهم آوردن است (١). قراء به معني خواندن نيز ميباشد، چراكه درخواندن مي بايست همه نشانه هاي حروف و مفاهيم واژه ها را در ذهن فراهم آوريم تا آنها را در كنار هم بخوانيم كه درك معنا كنيم. براين اساس قرآن به معني چيزي است كه خوانده مي شود و آن حاوي كلمات و آيات رمزگونه خواندني است. خواندن در اصل به معني درك كردن مفاهيم كلمات و شناختن مصاديق نشانه ها و رمزهايي است كه به وسيله آنها خدا شناخته مي شود و قرآن مجموعه همين كلمات و نشانه هاست. خواندن در ادبيات عرفاني ما نيز به همين مفهوم يعني شناختن به كار آمده است ، چنانكه خواجه شمس الدين محمدحافظ مي گويد:  ا

عاشق شو و ارنه روزي كارجهان سرآيد

ناخوانده نقش مقصود از كارگاه هستي

يعني تا زماني كه هنوز نمرده اي و كار جهان براي تو به پايان نرسيده است عاشق شو تا بتواني نقش مقصود يعني نشانه هاي الهي را از كارگاه هستي يعني جهان آفرينش بخواني. قرآن كريم در سوره علق نيز به همين معنا اشاره مي كند: ‌«اقرا باسم ربك الذي خلق ، خلق الانسان من علق ، اقرا و ربك الاكرم = بخوان به نشانه پروردگارت آنكه خلق كرد، خلق كرد انسان را از علق ، بخوان و پرورگارت بزرگوارتراست‌». اين پژوهنده معتقد است كه معناي ‌«خواندن نقش مقصود از كارگاه هستي‌» در شعر حافظ مترادف با اين كلام خداست ، چرا كه نقوش كارگاه هستي همان نشانه هايي است كه پروردگار هستي در كارگاه خلقت و جهان آفرينش بجا گذارده و خود از آنها به فراسوي لطافت ها اوج گرفته است. پس آنگاه كه مي فرمايد: بخوان به آوازه (نشانه) پروردگارت كه خلق كرد‌». مقصود آنست كه خدا را از طريق نشانه هايي كه او در كارگاه خلقت و جهان آفرينش بجا گذاشته ، جستجوكن و بشناس. ‌«خلق كرد انسان را از علق‌» يعني انسان يكي از آن نشانه ها است كه از علق (٢) آفريده شده. علق را قشريون مذهبي خون بسته معني كرده اند كه خطا است. به نظر من علق نه به معنای فیزیکی علقه (و یا مضغه) است بلکه به معنای یک چیز کوچک و بی ارزش (در ارتباط با شناخت خدا) است. به عبارت دیگر خدا آن ذات بزرگوارتری است که ترا از از یک چیز کوچک آفریده است. بنابراین : تو اي محمد (تو ای انسان) برای شناخت خدا از نشانه های ناچیز  استفاده نکن. بلکه اگر او را به خودش و نشانه هایی که از آن والای بزرگوارتر می رسد، جستجو کن . «پس ‌بخوان و پروردگارت بزرگوارتر است‌» ، يعني اينكه براي شناخت پرورش دهنده خود به تعلٌقات كم ارزش نپرداز ، بلكه او را در منتهاي معناي لطافت و كرامت بشناس. چه او بزرگوارتر است از اينكه به تعلقات ظاهري شناخته شود. از اينروست كه مي گوييم قرآن كريم ، يعني قرآني كه حقيقت معاني حروف و نقوشش در مراتب عالي وجود مفهوم مي يابد و آنرا نتوان خواند مگر به پاكي وكرامت نفس.

پس به حقيقت ، قرآن كتاب ميان دو جلد نيست بلكه به تعريف خود قرآن لوح وجود آدمي است ، لوحي كه خالق هستي نشانه هايش را در آن ثبت كرده تا مگر آدمي آنرا بخواند و خود بلكه خدا را بشناسد و آن كتاب خودشناسي است. چنانكه در آيه چهاردهم سوره بني اسراييل فرمود: ‌«اقراء كتابك كفي بنفسك ، اليوم عليك حسيبا = بخوان كتاب خودت راكه بنفس توكفايت ميكند، آنروز بر تو همان حساب ميشود‌». به عبارت ديگر فصل هاي كتاب خودشناسي همان سوره هاي قرآن و يا مراتب متعدد وجود انسان مي باشند. كتابي كه هر كس فصلي از آن را خواند به پروردگارش نزديكتر شد، كه پيامبر فرمود: ‌«من عرف نفسه فقد عرف ربه‌». اهل معرفت آيات كتاب خدا را به نشانه هاي حرفي قراردادي محدود نمي كنند، بلكه براين اعتقاداند كه خالق هستي آيات (نشانه ها) كتاب خويش را در كل عالم خلقت گسترده و بويژه در آفرينش انسان خلاصه كرده است. چه قرآن نيز در آيه ٥٣ سوره فصلت ميفرمايد : ‌«سنُريهم آياتنا في الافاق و في انفسهم حتي يتبين لهم انه الحق = به زودي آيات خود را در اطراف و در نفسهاي شان به آنها نشان ميدهيم تا براي شان روشن شود كه او حق است‌». عارف عاليقدر شيخ محمود شبستري در گلشن راز مي گويد:

به نزد آنكه جانش در تجلي است

همه عالم كتاب حق تعالي است

عرض اعراب و جوهر چون حروفست

مراتب همچو آيات وقوفست

از او هرعالمي چون سوره يي خاص

يكي زان فاتحه وان ديگراخلاص

قرآن را مصحف نيز مي گويند و مراد از آن اوراق دفتر و كتاب نيست بلكه مقصود مراتب وجود آدمي است كه در ملكات عالي و مكرم انسان نهفته مي باشد، آنچنانكه در آيه ١٣ سوره عبس اشاره مي فرمايد : ‌«في صحف مكرمه ، مرفوعه مطهره = در دفاتري است مكرم ، بلندمرتبه پاك‌». همچنين قرآن را كتاب مبين نيز مي گويند چه مصاديق كلمات و آيات كتاب مبين در كنه ذات وجود آدمي روشن و هدايتگر است نه چون ديگر كتاب ها كه به دليل علايم قراردادي خط و زبان مفاهيمش براي بسياري از مردم تاريك و ناشناخته مي باشند. از سخنان علي بن ابي طالب است كه مي فرمايد(٣) : ‌«دوائك فيك ولاتشعر، ودائك منك ولاتبصر، وانت الكتاب المبين الذي ، باياته يظهر المضمر، وتزعم انك جرم صغير، وفيك انطوي العالم الاكبر = داروي تو در خود توست و تو نميداني ، و درد تو هم از خود توست و تو نمي بيني ، و توهمان كتاب مبيني هستي كه به آياتش نهان ها را آشكار مي كني ، تو مپندار كه جرم ناچيزي هستي ، حال آنكه عالم اكبر در تو نسخه شده است‌».

بابا افضل كاشي (٤) عارف بزرگوار قرن هفتم هجري ، همين مطلب را در قالب شعر فارسي برده و مي گويد:  ا

اي نسخه نامه الهي كه تويي

اي آئينه جمال شاهي كه تويي

بيرون زتونيست هرچه درعالم هست

درخود بطلب هرآنچه خواهي كه توئي

به روشني آشكار است كه نسخه نامه الهي همان صفحات كتاب مبين مي باشد كه در ذات نفوس متعدد انسان پيچيده شده است. صاحب گلشن راز نيز مثل همين مطلب را بيان مي كند:  ا

تويي تو نسخه نقش الهي

بجو ازخويش هرچيزي كه خواهي

بنابراين مجد و بزرگي قرآن به ظاهر كلمات و جملات آن نيست كه عظمت قرآن در حقيقت مفاهيم و معاني است كه در صفحات متعدد نفوس انسان نهفته و به وسعت عالم اكبر گسترده شده است. چنانكه قرآن خود در سوره بروج ميفرمايد : ‌«بل هو قرآن مجيد، في لوح محفوظ‌». ا

ابي جعفر محمدبن يعقوب كليني رازي دركتاب اصول كافي از قول امام محمد باقر ميگويد: (٥) امام در حاليكه آيه چهل و نهم سوره عنكبوت را مي خواند: ‌«بل هو آيات بينات في الصدور الذين اوتوالعلم...‌» گفت به خدا سوگند كه خدا نفرمود قرآن كتابي است ميان دو جلد بلكه ‌«آن نشانه هاي روشني است در سينه آنهايي كه آن علم به ايشان داده شده‌». و مگر اين همان قرآني نيست كه در سينه حافظ به او داده شده است ؟

 نديدم خوش تر ازشعرتو حافظ

به قرآني كه اندر سينه داري

علي بن ابي طالب در جنگ صفين آن هنگام كه سياست بازان قرآن به سر نيزه ها كردند، فرمود:(٦)

‌ا«انا كلام الله الناطق = من كلام ناطق خدا هستم‌» و اين بدان معني است كه قرآن در منتهای معنای خود به ذات انسان تعریف می شود و اینکه بدون انسان (ی که به کمال انسانیت خود می رسد) مصداق معنايی ندارد . اين سخن مولا درواقع جزو اصلي ترين آموزشهاي اسلام عرفاني است كه تا پيش از او (بجز رسول خدا) كسي از مسلمين اوليه آنها را بيان نكرده است. ا

رسول خدا نيز مي فرمايد(٧): ‌«من رآني فقد رآي الحق = هركس كه مرا ببيند به تحقيق خدا را ديده است‌». چه محمد (به عنوان الگوی انسانیت) ، كلام الله ناطق و اسم اعظم ، يعني بزرگترين نشانه خداست كه با شناخت او خدا شناخته ميشود. پس درواقع قرآن در انسان خلاصه ميشود. انساني كه به نور معرفت خدادادي مراتب معنوي و روحاني را در نورديده، خود و خداي خويش يعني حقيقت را شناخته است. نه همچون آن كسانيكه درلا به لاي اوراق كتاب ها به علايم قراردادي دل مشغولند، كه فرمود(٨): ‌«چشم هاكور نيست ، بلكه قلب هاكه در سينه هاست كور است‌».  پيامبر اسلام مي فرمايد: ‌«ليس العلم بكثره التعلم ، بل هو نور يقذفه الله في قلب من يشا= علم به آموختن زياد نيست ، بلكه نوري است كه خداوند آنرا در قلب هركس كه بخواهد مي اندازد‌». اين سخن پيامبر به اين معني است كه علم دين موضوعي مربوط به امور باطن است و آن را مشخصا توي حوزه ها و دانشگاه ها درس نمي دهند. بلكه آن داده شدني است كه آن را خدا به دل هركس كه بخواهد مي اندازد، گرچه او را همه مردم نشناسند و ملاها و مدرسين حوزه ها او را به ديانت قبول نداشته باشند. (مثل موقعيت حضرت عيسي و ملاهاي يهودي كه او را بجرم كفرگويي انكار كردند و كشتند). بنابراين اهل قياس به آن راه ندارند. چنانكه حافظ مي گويد

اي كه از دفتر عقل آيت عشق آموزي

ترسم اين نكته به تحقيق نداني دانست

پس براي خواننده جستجوگر كه مي خواهد با مطالعه قرآن معرفتي را درك كند راهي نيست جز آنكه پيشتر كوشش كند از طريق بازشناسي نشانه هاي الهي در خود به ملكوت خويش نزديكتر شود (خودشناسي كند) تا بلكه با قراين حقيقي و آسماني كلام خدا در آنجا آشنا شود. تنها از اين طريق است كه مگر قرآن خوانده شود و حقايق آن شناخته گردد. والا ناگزير قرآن را تا مرتبه دون خود پايين آورده و آيات آنرا به ذوق راي و پسند عقل خويش ترجمه و تفسير مي كنيم. كاري كه طي 1400 سال اكثر مترجمان و مفسران قراني كرده اند و نتيجه آن همين سردر گمي هايي است كه امروزه همه ملت هاي به ظاهر مسلمان گرفتار آن شده اند. اگر مي گوييم قرآن كتاب آسماني است ، به اين معناست كه كلمات و آيات آن لطيف و روحاني است ، و نه آنست كه از آسمان جهان نازل شده باشد بلكه آن متعلق به آسمان هاي لطيف روح آدمي است. ازآنرو چنانچه از قرآن تنها به ظاهر آن اكتفا كنيم ، بي آنكه از حقيقت آن چيزي درك كرده باشيم ، به طور يقين گمراه مي شويم. اگر روح آدمي در مراتب پاك و لطيف وجود با قرآن تماس حاصل نكند انسان در فهم معاني آيات قرآن به اشتباه مي افتد. چنانكه قرآن درسوره واقعه به صراحت بيان مي فرمايد(٩) : ‌«انه لقرآن كريم ، في كتاب مكنون لايمسه الا المطهرون = بدرستي كه آن نوشتار عالي مرتبه ، دركتاب پوشيده اي است كه جز پاكان كسي بان دست نيابد‌». به همين خاطر قرآن را لوح محفوظ نيز ميگويند، چراكه مصاديق معنوي و روحاني آيات قرآن قطعا از تماس ناپاكان و دست درازي اغيار و مغرضان و بقول قرآن (١٠) ‌«آنهاكه زيغي در دل دارند‌» محفوظ و پوشيده است..چنانكه مي فرمايد(١١) : «انا نحن نزلنا الذكر وانا له لحافظون = به درستي كه ما خود ذكر را نازل كرديم وخود از براي او نگهبانيم‌». باين دليل است كه هيچكس قادر نيست در آيات وسوره هاي قرآن دخل و تصرف كند، چه آيات قرآن حروف كتابي و چاپي نيستند تا بتوان آنها را تغيير داد و يا از قلم انداخت. همچنين كسي نمي تواند به مثل سوره هاي قرآن سوره اي بياورد(١٢). زيرا سوره هاي قرآن داستان صرف وحديث و شعر نيست ، بلكه آنها همه مقامات و منازل كتاب خودشناسي اند. ا

سوره در لغت از ‌«سور‌» به معني ديوار بلند و حصار گرفته شده و سور بنا ارتفاع بنا باشد و از اينرو به بخشي از قرآن سوره ميگويند كه ارتفاع در نفوس بوجود مياورد(١٣). شيخ ابوالفتوح رازي در مقدمه تفسير روح الجنان درتعريف لغت سوره چنين مي گويد: ‌«بدان كه سوره را معني منزلت بود از منازل شريف و باره شهر را ازآن سور خوانند كه بلند و مرتفع باشد‌». بنابراين مي توان گفت كه سوره هاي قرآن حصارهاي بلند مقامات و منازل روحي انسان مي باشند، و به همين خاطر خلق چنين منزلتي در حد توانايي انسان نيست. بلكه قادر متعال باخلقت انسان و نازل كردن روح در او مراتب فصول كتاب خويش را در متن وجود او انشا كرده است. آنچنانكه سوره هاي قرآن به كمال و تمام در آن مدينه علم وحميده عالم يعني محمد بن عبدالله(ص) به حقيقت پيوست و نشانه هايش در او مصداق كامل يافت. او همان ‌«ذلك الكتاب‌» يعني قرآن ناطق است كه در او شكي نيست ‌«لاريبه فيه‌» كه او راه هدايت ‌«هدي ْ‌» براي پرهيزكاران ‌«للمتقين‌» است. آن كسانيكه ‌«الذين‌» به غيب حقيقت ايمان دارند ‌«يومنون بالغيب‌» و براي وصل و لقاي پرورگار خود سلوك برپا مي كنند ‌«و يقيمون الصلوه‌» و از هرآنچه هستي به ايشان بخشيده در راه حق برايگان انفاق مي كنند ‌«و مما رزقناهم ينفقون‌» (١٤). (بايد توجه داشت كه متقين را نبايد با آخوندها اشتباه گرفت. چراكه ايشان برايگان انفاق نمي كنند و چيزي به كسي نمي دهند. براي آن خزعبلاتي هم كه به مردم تحويل مي دهند بهاي سنگيني طلبكاري مي كنند) ا 

از آنجا كه معارف ديني مذاهب مختلف جهان در طي زمان با ابداعات و توجيهات من درآوردي كاهنان و ملايان دگرگون گشته اند، امروزه حقيقت را به دشواري مي توان از لابه لاي متون ديني كشف كرد. اين دشواري در راه فهم آيات قرآن نيز هست ، چرا كه با بودن بسياري از ترجمه هاي نادرست و تفسيرهاي دور از حقيقت كه امروزه در دسترس هست درك ظاهري درست آيه هاي قرآن نيز دشوار مي نمايد. اما به هر حال مي توان باور داشت كه ظاهر كلمات و آيات قرآن از دست درازي هاي افراد غير مسئول مصون و محفوظ مانده و اين امكان هست كه با تحقيق در ريشه لغات و تدبر در مفاهيم واژه ها و البته با تعمق در باطن معاني آيات و امثال قرآن پي به اصل حقيقت آنها ببريم. چنانكه مي فرمايد(١٥): ‌«افلا يتدبرون القران ام علي قلوب اقفالها = مگر قرآن را تدبر نميكنند؟ ياشايد بردلهايشان قفل هايي است ؟‌». چه تدبر و تعمق در قرآن تنها به طريق دل يعني راه باطن عملي است و از همينروست كه درك قرآن ساده و دشوار مي نمايد. ساده است براي اهل دل و آنهايي كه فطرت شان (گوهر ساختاري شان) دست نخورده و پاك است و دشوار است براي آنهايي كه زيغي در دل دارند و مي خواهند با خرد ضعيف و داشتن عصبیت ها و منافع فردی و قومی به حقيقت معاني قرآن دست پيدا كنند. ا 

در هرحال از آنجا كه قرآن موانع را به قفل تمثيل مي كند بالطبع نبايد همه راه ها و درها بسته باشند. زيرا هر قفلي كليد ويژه خود را دارد كه تنها از آن راه باز مي گردد. به همين سبب نام نخستين سوره قرآن فاتحه است ، چراكه فاتحه كليد و باز كننده قرآن است. اين مسئله نيز اتفاقي نيست كه هم قرآن قفل دارد و هم دل آدمي.ا
اما فاتحه در لغت از ريشه فتح به معني باز كردن و گشودن گرفته شده و جز اين نيست كه حكمت قراردادن نام فاتحه بر سر نخستين سوره قرآن براين خاطر است كه باسوره فاتحه درهاي بسته فهم آيات قرآن گشوده مي گردد. چه سوره فاتحه نخستين مقام از مقامات خودشناسي است كه اگر بدرستي آنرا دريابيم كرامت نفس و آزادگي خواهيم يافت و اين همان كليدي است كه در گشايش دشواري هاي شناخت خود و قرآن به آن نيازمنديم. خواجه حافظ درك اشعار آسماني خود را از اغيار و بيگانه ها پنهان كرده و كليد فهم آنها را موقوف به كرامت نفس ميداند :

من اين حروف نوشتم چنانكه غير ندانست

تو هم ز روي كرامت چنان بخوان كه توداني

و شگفتاكه بيشتر مردم ، اعم از مذهبي و ياغيرمذهبي ، بي آنكه در راه خودشناسي قدم نهاده باشند و يا تربيت روحاني گرفته و كرامت نفس پيدا كرده باشند، به سادگي پيرامون كلام خدا اظهار نظر ميكنند. بسي شگفت تر كه برخي از ايشان تا حد ريختن خون انسان ها تعصب مي ورزند كه برداشت هاي خود را از آيات قرآن به ديگران منتقل كنند!؟ قرآن در همين پيوند مي فرمايد(١٦): ‌«ولقد صرفنا في هذا القران ليذكروا و ما يزيدهم الا نفورا = و به تحقيق كه در اين قرآن بيان كرديم تا يادآور شوند ولي جز دوري شان نيفزود‌».      ا