معرفی يک کتاب مرجع
اشاراتی به ساختار امامزاده های تهران، ری و شميران
نخستين کتاب از مجموعه ی پنج جلدی « تهران شناسی»
 

نام کتاب: اشاراتی به امامزاده‌های تهران، ری و شميران
پژوهش کننده گان: احسان يغمايی و سميرا ايمنی
تعداد صفحات: 198 صفحه همراه با 160 تصوير رنگی و يک نقشه
انتشارات: بهين، تهران

چاپ اول ، در هزار نسخه
بها: 9500 تومان


اين کتاب پايه که نخستين جلد مجموعه ی پنج جلدی « تهران شناسی» است شامل يک پيشگفتار و شرح دقيقی از ساختار دوازده امامزاده در تهران و پيرامون آن است.
در پيشگفتار کوتاهی که از پژوهشگران آمده، مشخص می کند که « امامزاده اسماعيل» کهن ساخت ترين امامزاده در حوزه ی اين پژوهش است که تاريخ در چوبی آن به نيمه ی دوم قرن نهم (ه.ق) می رسد.
اما بازسازی های چندين باره ی امامزاده های ديگر باعث شده که تاريخ ساخت آنها به درستی مشخص نباشد.
با اينهمه پژوهشگران به روايات سينه به سينه ی مردم در باب تاريخ ساخت آنها باورمندند و بويژه بر اين موضوع تکيه می کنند که :«تمامی اين امامزاده‌ها، اصيل و دارای نسب‌نامه مي‌باشند». (ص 8)
پس از پيشگفتار، معرفی دقيقی از هر كدام از امامزاده‌های تهران و ری و شميران – همراه با تصوير- آورده شده و هرکدام از اين نکته های کاوشگرانه و اين تصاوير نه تنها سنديت كتاب را تأييد نموده ، بلكه آن را به كتابی مرجع و پايه‌ برای شناخت تهران و برخی از كهن ساخت‌های آن تبديل كرده است.
نخستين امامزاده‌اي كه خواننده درباره بقعه و مرقد او آگاهی ‌هايی به دست می ‌آورد، امامزاده سيد اسماعيل است. مجموعه ی تاريخي «سيد اسماعيل» در ميانه ی خيابان مصطفی خمينی (بين چهار راه‌های سيروس و مولوی) و از بافت معماری كهنی برخوردار است.
پژوهندگان، ابتدا به بافت تاريخی مجموعه و ويژگی معماری آن می پردازند و سپس از مرّمت بقعه در سال های دور ياد می کنند. و همچنين اطلاعات جامعی درباره ی ساخت بنا، ايوان بزرگ آن، گلدسته ‌ها، ضريح و حجره‌های چهار سوی و بام به خواننده می دهند، در ضمن از زيارتنامه‌ای كه پيش از ورود به حرم نصب شده و بر فراز كاشی ‌های گل و بوته قاجار قرار دارد، سخن می گويند و افزون بر آن درباره ی مدرسه ی علميه فيلسوف‌الدوله كه در جنوب امامزاده سيداسماعيل و چسبيده به بنای آن واقع شده ، نكته‌هايی را در زمينه ی بانی و واقف مسجد مدرسه، ساختمان و پلان آن، كاشی ‌ها و محراب، گنبد و ورودی مسجد ـ مدرسه و موارد ديگر را با حوصله شرح می دهند، بدين گونه خواننده در شروع کتاب با بنای يکی از کهن ترين امامزاده های تهران آشنا می شود و آگاهی های بايسته ای را به دست می آورد.
در گام بعدی از « امامزاده يحيی» سخن می رود، و اشاره می شود که به دليل اينکه
بقعه ی امامزاده يحيی در محله ی قديمی «عودلاجان» قرار دارد، از بافت کهنی برخوردار است. همچين پژوهندگان به اين نکته اشاره دارند كه : «هر چند بخش‌های بسياری از اين بافت ارزشمند، امروزه يكسره از دست رفته و يا دگرگون شده و تغيير ساختاری و يا كاربردی داده است، اما هنوز مي‌توان بخش‌های بازمانده آن را جا به جا ديد و يا نشانی از آن يافت.» (ص 45) . سپس ساختار بنا توضيح داده می شود و از ساختار دوم آن در سال 1320 آگاهی هايی ارائه می گردد. و نيز از زيارت نامه ی امامزاده ، سردابه، سازه ی بيرونی و گنبد آن به دقت سخن می رود.
تحقيق در باره ی «امامزاده زيد» در بخش بعدی کتاب خواننده را با بنای کهن ديگری آشنا می کند. در اين بخش پژوهندگان با دقت کامل سير تاريخی بنا و بقعه امامزاده را شرح می دهند و در مورد ويژگی ساختاری آن که شامل ايوان و حرم و گنبد امامزاده است ، با خواننده به گفتگو می نشينند. در ضمن در انتهای اين بخش از مزار « لطفعلی خان زند»، آخرين شهريار سلسله ی زنديه و « شاهزاده سلطان خانم» ، دختر فتحعلی شاه قاجار که دو سوی ايوان بزرگ امامزاده قرار دارد، غافل نمی مانند تا گوشه ی ديگری از ارزش تاريخی اين مجموعه را روشن کرده باشند.
« امامزاده صالح» در بازار تجريش نيز از ديگر امامزاده هايی است که در اين کتاب مورد بررسی قرار گرفته. پژوهندگان در اين بخش کوشيده اند تا به شيوه ای منظم، ابتدا نشانه های ناريخی را واکاوی نموده و سپس به شناخت کلی و جامع بنا بپردازند. در اين بخش هم پژوهش با زيارتنامه و نسب نامه ی امامزاده صالح آغاز شده و به شرح و بسط در مورد ايوان و رواق، حرم، ضريح، گنبد و حياط، و نيز توضيح ساختار و شالوده بنا، می انجامد. در پايان نيز از چنار معروف امامزاده صالح که از كهن‌ترين درخت‌های ايران بوده و امروزه ديگر نسل آن مگر در کتاب های تاريخی وجود ندارد، سخن می رانند.
در ميانه های کتاب خواننده می تواند آگاهی های دقيق و مناسبی از « امامزاده قاسم» واقع در دامنه ی كوهستان شميران در جنوب گلابدره و ساخت بنای آن همراه با گذر تاريخ به‌دست ‌آورد، که در خور توجه است. نكته ی قابل توجه اينکه پژوهندگان حتا از اشعاری که « مجمر اصفهانی» شاعر دربار فتحعلی شاه قاجار، درباره ی دگرگونی های بنا سروده - و تا 10 سال پيش نيز بر جای بوده است، غفلت نمی کنند. و در اين زمينه تمامی قصيده ی مجمر را همراه با تصويری از اين قصيده – که تنها مدرک به جا مانده از خط نستعليق و كتيبه ی اشعار مجمر است- در کتاب می آورند. و در ادامه با دقت به شرح و بسط در مورد حرم و ضريح، بنای امروزين امامزاده قاسم و گنبد كنونی آن می پردازند و حتا تصويری از پرده ی نقاشی قديمي را كه در گذشته بر ديوار رواق نصب بوده، در برابر چشم خواننده قرار می دهند.
شناخت خواننده از امامزاده‌های تهران، با توضيحاتی كه پژوهندگان درباره ی «بی بی شهربانو» آورده‌اند، دامنه ی بيشتری می گيرد. بقعه ی بی بی شهربانو در كوهسار امين‌آباد، در شمال خاوری ری و در فاصله ی يك كيلومتری شهر تهران قرار دارد. پژوهندگان ابتدا، زمينه ی انتساب اين بنا به بی بی شهربانو سخن می گويند و آنگاه همانند بخش‌های ديگر كتاب به ساختار بقعه می پردازند. سپس از بنای سنگی گوشه ی جنوب خاوری بقعه ياد می کنند و با گمانه زنی آن را يک نيايشگاه مهری می دانند. (ص 150). آستانه، گنبدها و ديگر دانسته‌های معماری بقعه ی بی بی شهربانو، از ديد باستان‌شناسانه و محققانه ی پژوهندگان پنهان نمی ماند و آنها همه را زير پوشش توضيحات مختصر اما مؤثر خود نشان می کنند.
آنگاه با گذر دادن خواننده از كوچه‌های پيچ در پيچ «چيذر» به ساختار بنای دو امامزاده چيذر؛ «امامزاده اسماعيل» و «امامزاده علی ‌اكبر» و بقعه ی آنها می پردازند واطلاعات گرانبهايی در اختيار می گذارند. اطلاعات منظم و دسته بندی شده ی ای پژوندگان از روستای چيذر - که امروزه تقريباً ساختار ديرينه ی خود را از دست داده - ، نشان می دهد كه چيذر آرام آرام هويت نخستين خود را از دست مي‌دهد.
و اکنون خواننده‌ای كه پا به پای آنها از خيابان‌ها و محله‌های شهر گذشته است، می تواند با «امامزاده اسماعيل» ، واقع در قلهك ـ زرگنده ديداری داشته باشد.
دو بخش پايانی کتاب نيز اختصاص به «امامزاده داوود» ( 25 كيلومتری جاده ی سولقان) و «امامزاده بی بی زبيده»، (3 كيلومتري تهران) دارد.
بي‌گمان چنين اطلاعات ارزشمندی درباره ی امامزاده‌های تهران – همراه با تصوير - را در كمترمجموعه ای می ‌توان يافت.صرف نظر از پژوهش دقيق و بردبارانه پژوهندگان اهميت كار آنها را بيشتر بايد در شناخت بافت كهن تهران دانست که کاری است مستند و نه تنها داراي ارزش‌ تاريخی شگرفی است، بلكه تحقيقي برای شناخت تهران و پيشينه ی به حساب می آید و از اعتباری ويژه برخوردار است.

در پايان اين معرفی بايد اشاره داشت که مجموعه ی پنج جلدی « تهران شناسی» را با ارزش ويژه ای که دارد می توان از زنجيره کتاب هایی به حساب آورد که پژوهشگران و محققان فرهنگستانی و دانشگاهی ، بی نياز از آن نخواهند بود.
اين مجموعه به ترتيب زير تنظيم شده :
جلد اول: پژوهشی در زمينه ی امامزاده های تهران (کتاب حاضر)

جلد دوم: پژوهشی در زمينه ی دروازه های تهران ( زيرچاپ)
جلد سوم پژوهشی در زمينه ی ميدان ها و خيابان های تهران
جلد چهارم پژوهشی در زمينه ی ابنيه ی تاريخی تهران شامل حمام ها، مساجد، مدرسه ها و غيره
جلد پنجم در زمينه ی پيشينه ی تهران از ديرباز تا زمان اکنون.
با آرزوی پايداری برای پژوهندگان کتاب و توفيق بيشتر در آثار ديگرشان.